WEBVTT

1
00:00:02.011 --> 00:00:04.004
888

2
00:00:04.009 --> 00:00:08.002
Wanneer draait Vladimir Poetin onze gaskraan dicht?

3
00:00:14.023 --> 00:00:20.007
Reporter onderzoekt waar beleid faalt en de macht ontspoort.

4
00:00:20.012 --> 00:00:23.013
Goedenavond. Gescheurde gevels in Groningen.

5
00:00:23.018 --> 00:00:27.000
Hij begint hier en loopt helemaal door.

6
00:00:27.015 --> 00:00:30.006
De hele gevel is ontzet.

7
00:00:30.011 --> 00:00:32.023
Drie aardschokken binnen een week.

8
00:00:33.003 --> 00:00:37.012
Er is een duivels dilemma: Koude winters of gas oppompen?

9
00:00:37.017 --> 00:00:40.005
Volgens de minister is er weinig keus.

10
00:00:40.010 --> 00:00:45.015
Als er 20 procent minder gas uit de grond gehaald wordt, kost dat al 2,2 miljard.

11
00:00:45.020 --> 00:00:49.021
En bovendien hebben we dat gas nodig om te kunnen verwarmen.

12
00:00:50.001 --> 00:00:51.024
We kunnen niet zonder aardgas.

13
00:00:52.004 --> 00:00:54.019
Maar we willen niet dat Groningen de grond in zakt.

14
00:00:54.024 --> 00:00:57.014
Gelukkig hebben de Russen gas genoeg.

15
00:00:57.019 --> 00:01:01.013
De hoofdsponsor van de Champions League, Gazprom, wil graag leveren.

16
00:01:05.009 --> 00:01:08.016
Dat klinkt geruststellend. Maar is het dat ook?

17
00:01:08.021 --> 00:01:12.015
Wat voor risico nemen we door afhankelijk te worden van de Russen?

18
00:01:16.020 --> 00:01:18.017
Betrokkenen waarschuwen:

19
00:01:18.022 --> 00:01:25.007
De Russische president Poetin is bereid de levering van aardgas in te zetten als politiek wapen.

20
00:01:33.014 --> 00:01:37.016
Geen fijn vooruitzicht. De Russen zijn erg gevoelig voor kritiek.

21
00:01:37.021 --> 00:01:41.006
Dat merkte onze minister Timmermans vorige maand nog...

22
00:01:41.011 --> 00:01:45.016
toen hij in Moskou afkeuring liet blijken over nieuwe homo-wetten.

23
00:01:45.021 --> 00:01:48.017
Zijn Russische collega reageerde als volgt:

24
00:01:57.005 --> 00:02:02.005
Over 1,5 weken komt onze gasleverancier Vladimir Poetin op staatsbezoek.

25
00:02:02.010 --> 00:02:06.018
Kijkt u naar 'Poetin aan de kraan'. Hans Hermans is de reporter.

26
00:02:08.020 --> 00:02:12.010
We zijn op weg naar Alkmaar, de Bergermeerpolder.

27
00:02:12.015 --> 00:02:16.020
Na jarenlange procedures met omwonenden wordt hier sinds kort...

28
00:02:17.000 --> 00:02:22.003
gebouwd aan de grootste ondergrondse gasopslag van West-Europa.

29
00:02:22.008 --> 00:02:28.019
We hadden graag een gesprek gevoerd met de bouwer van de opslag en achter deze hekken gefilmd.

30
00:02:28.024 --> 00:02:34.023
Maar een woordvoerder laat na herhaalde verzoeken weten daar geen toestemming voor te geven.

31
00:02:41.024 --> 00:02:46.005
De terughoudendheid roept vragen op.

32
00:02:46.010 --> 00:02:53.007
Een groot deel van het gas dat straks door deze pijpen stroomt, is afkomstig van het Russische Gazprom.

33
00:02:53.012 --> 00:02:56.019
De liefdesbaby van president Vladimir Poetin.

34
00:02:56.024 --> 00:03:02.018
Om de gasopslag hier commercieel te kunnen exploiteren is veel 'kussengas' nodig.

35
00:03:02.023 --> 00:03:06.017
Gazprom gaat ruim vier miljard kuub van dat gas leveren.

36
00:03:06.022 --> 00:03:11.014
In ruil daarvoor krijgt het een deel van de capaciteit van de opslag.

37
00:03:11.019 --> 00:03:14.014
Hoe groot dat aandeel is, is niet bekend.

38
00:03:14.019 --> 00:03:18.005
De bouwer van de opslag wil het ons niet vertellen.

39
00:03:18.010 --> 00:03:22.023
Het antwoord is van belang, want we willen weten wie straks de baas is..

40
00:03:23.003 --> 00:03:26.019
over het gas dat in Noord-Holland wordt opgeslagen.

41
00:03:28.024 --> 00:03:32.004
Op zoek naar antwoorden reizen we naar Moskou.

42
00:03:32.009 --> 00:03:34.010
Zetel van de macht in Rusland.

43
00:03:34.015 --> 00:03:39.024
Hier is ook het hoofdkwartier van het grootste bedrijf van het land: Gazprom.

44
00:03:40.004 --> 00:03:45.022
We zijn op weg naar topman Alexander Medvedev, CEO van Gazprom Export.

45
00:03:46.002 --> 00:03:50.001
Hij heeft ons laten weten dat hij bereid is tot een gesprek.

46
00:03:56.009 --> 00:04:03.010
Medvedev heeft de reputatie om afspraken op het allerlaatste moment af te zeggen.

47
00:04:03.015 --> 00:04:09.011
Ook zou hij alleen bereid zijn vragen over zijn favoriete sport ijshockey te beantwoorden.

48
00:04:09.016 --> 00:04:11.019
Maar niets blijkt minder waar.

49
00:04:11.024 --> 00:04:16.005
Tien minuten na het afgesproken tijdstip komt Medvedev binnen.

50
00:04:19.006 --> 00:04:23.017
En hij heeft er geen moeite mee ons te vertellen wat we willen weten.

51
00:04:23.022 --> 00:04:29.005
Over het aandeel van Gazprom in de Nederlandse gasopslag Bergermeer.

52
00:04:54.006 --> 00:04:59.007
Gazprom mag zo'n 42 procent van de gasopslag in de Bergermeer gebruiken.

53
00:04:59.012 --> 00:05:00.024
Dat is bijna de helft.

54
00:05:01.004 --> 00:05:05.005
Dan is de vraag: Met wat voor bedrijf doet Nederland zaken?

55
00:05:05.010 --> 00:05:08.017
En klopt het dat Vladimir Poetin hier de baas is?

56
00:05:08.022 --> 00:05:13.005
Voor die vragen maken we een afspraak met Vladimir Milov.

57
00:05:13.010 --> 00:05:17.017
Hij was plaatsvervangend minister van Energie onder Poetin.

58
00:05:17.022 --> 00:05:23.016
Maar toen de president zijn plan om Gazprom te hervormen torpedeerde, nam Milov ontslag.

59
00:05:23.021 --> 00:05:26.008
Gazprom is belangrijk voor Rusland.

60
00:05:37.003 --> 00:05:39.013
En we ontmoeten Mikhail Krutikhin.

61
00:05:39.018 --> 00:05:44.005
Een onafhankelijke energie-expert die alles weet over Gazprom.

62
00:05:57.001 --> 00:06:02.015
En we spreken Sam Greene, vooraanstaand hoogleraar politieke wetenschappen.

63
00:06:02.020 --> 00:06:07.004
Hij maakte studie van de verwevenheid tussen Gazprom en het Kremlin.

64
00:06:07.009 --> 00:06:12.003
Volgens hem was Poetin voor z'n presidentschap al gefascineerd door Gazprom.

65
00:07:13.009 --> 00:07:15.010
Kennis is macht, weet Poetin.

66
00:07:15.015 --> 00:07:21.019
De strateeg heeft na z'n aantreden als president de top van Gazprom vervangen door trouwe pionnen.

67
00:07:21.024 --> 00:07:24.012
Maar het gaat nog verder, zeggen kenners.

68
00:07:24.017 --> 00:07:29.009
Elk belangrijk besluit bij Gazprom wordt genomen door Poetin zelf.

69
00:08:31.001 --> 00:08:35.008
Vanuit het Kremlin trekt Poetin dus aan de touwtjes bij Gazprom.

70
00:08:35.013 --> 00:08:39.001
Ook zou hij er z'n vriendjes op hoge posten neerzetten.

71
00:08:39.006 --> 00:08:42.021
Maar daar wil Gazprom topman Medvedev niets van weten.

72
00:09:45.010 --> 00:09:49.005
We hebben gezien hoe Poetin Gazprom in z'n greep kreeg.

73
00:09:49.010 --> 00:09:55.004
Als hij het idee heeft dat de belangen van Gazprom worden geschaad, is hij meedogenloos.

74
00:09:55.009 --> 00:09:57.000
Dat ontdekte ook Shell.

75
00:09:57.005 --> 00:10:02.006
We nemen u mee terug naar het vorige staatsbezoek van Poetin aan ons land.

76
00:10:05.002 --> 00:10:07.005
Het is dinsdag 1 november 2005.

77
00:10:07.010 --> 00:10:11.011
President Poetin brengt een staatsbezoek aan Nederland.

78
00:10:11.016 --> 00:10:15.018
Na de ontvangst door koningin Beatrix wacht hem in Amsterdam...

79
00:10:15.023 --> 00:10:21.004
een ontmoeting met de top van het Nederlandse bedrijfsleven.

80
00:10:21.009 --> 00:10:26.024
Minister Brinkhorst van Economische Zaken stelt Poetin voor aan de genodigden.

81
00:10:27.004 --> 00:10:31.007
Ook Gazprom topman Alexander Medvedev is er die middag bij.

82
00:10:44.006 --> 00:10:49.017
Daaraan vooraf ging een gesprek van Poetin met Jeroen van der Veer van Shell.

83
00:10:49.022 --> 00:10:51.015
Ik was daarbij aanwezig.

84
00:10:51.020 --> 00:10:57.019
Dat gesprek vindt plaats in de burgemeesterskamer van de ambtswoning van de burgemeester.

85
00:10:57.024 --> 00:11:04.006
De glimlach die voor de camera's nog op z'n lippen lag, is verdwenen van het gezicht van Poetin.

86
00:11:04.011 --> 00:11:07.003
De president van Rusland is boos.

87
00:11:07.008 --> 00:11:10.021
Boos omdat Shell een meerderheidsbelang heeft...

88
00:11:11.001 --> 00:11:15.016
in een nieuw gasproject op het Russische schiereiland Sachalin.

89
00:11:55.005 --> 00:11:59.022
De topmensen van het Nederlandse bedrijfsleven wachten in de balzaal.

90
00:12:00.002 --> 00:12:04.018
In de burgemeesterskamer komt het tot een clash tussen Poetin en Van der Veer.

91
00:12:04.023 --> 00:12:12.007
De Russische president eist dat Shell z'n meerderheidsbelang in Sachalin afstaat aan Gazprom.

92
00:12:12.020 --> 00:12:18.016
Minister Brinkhorst is op verzoek van Shell topman Van der Veer bij het gesprek aanwezig.

93
00:12:18.021 --> 00:12:20.024
Het was een grappige situatie.

94
00:12:21.004 --> 00:12:23.020
De twee heren zaten tegenover elkaar.

95
00:12:24.000 --> 00:12:29.010
Ik zat op een meter of drie afstand. Ik kon het allemaal meemaken.

96
00:13:17.022 --> 00:13:20.012
Een ultiem understatement.

97
00:13:20.017 --> 00:13:24.019
En geen verklaring voor de irritatie van Poetin.

98
00:13:24.024 --> 00:13:30.021
We willen weten waarom Poetin er zo op gebrand is de macht van Shell te breken.

99
00:13:31.001 --> 00:13:33.002
We duiken de Kanaaltunnel in.

100
00:13:33.007 --> 00:13:37.014
Ook in Engeland wordt het conflict tussen Shell en Poetin gevolgd.

101
00:13:37.019 --> 00:13:40.011
In Londen zit het bedrijf dat op dat moment...

102
00:13:40.016 --> 00:13:45.008
grootaandeelhouder is in Gazprom: Hermitage Capital Management.

103
00:14:06.000 --> 00:14:10.003
Was hij daar duidelijk in? Ja, zo duidelijk als je kunt zijn.

104
00:14:10.008 --> 00:14:14.016
Ik geloof niet dat er enige twijfel was bij de heer Van der Veer later.

105
00:14:14.021 --> 00:14:17.009
Van der Veer geeft aanvankelijk niet toe.

106
00:14:17.014 --> 00:14:24.008
Kort daarop beschuldigt de Russische milieu-inspectie het bedrijf van overtreding van de milieuwetgeving.

107
00:14:24.013 --> 00:14:27.000
Er dreigt een boete van vele miljarden.

108
00:14:36.010 --> 00:14:37.022
Zo kun je het wel zien.

109
00:14:38.002 --> 00:14:44.015
Ik ben nooit onder de indruk geweest van het milieugeweten van de heer Poetin.

110
00:15:06.013 --> 00:15:12.016
We zijn niet verbaasd dat Gazprom topman Medvedev het daar niet mee eens is.

111
00:15:55.020 --> 00:16:01.015
Resultaat is dat Shell z'n meerderheidsbelang verkoopt aan Gazprom.

112
00:16:01.020 --> 00:16:06.003
Op 21 december 2006 is Shell CEO Van der Veer...

113
00:16:06.008 --> 00:16:09.003
die niet wil meewerken aan deze uitzending...

114
00:16:09.008 --> 00:16:12.021
aanwezig bij de officiele bekendmaking door Poetin.

115
00:16:54.016 --> 00:16:58.023
Kom je aan Gazprom, dan kom je aan Poetin. Zoveel is duidelijk.

116
00:16:59.003 --> 00:17:02.008
En we hebben het Russische aardgas hard nodig.

117
00:17:02.013 --> 00:17:06.000
De aardgaswinning in Groningen leidt tot aardbevingen.

118
00:17:06.005 --> 00:17:08.010
En de voorraad is niet oneindig.

119
00:17:11.004 --> 00:17:16.005
We zijn onderweg naar Groningen, provincie van de aardgasbel van Slochteren.

120
00:17:16.010 --> 00:17:20.009
Hier onder de grond ligt de grootste gasvoorraad van Nederland.

121
00:17:20.014 --> 00:17:24.012
We spreken met George Verberg, oud hoofddirecteur van Gasunie.

122
00:17:24.017 --> 00:17:29.010
Hij besloot midden jaren 90 contact te zoeken met Gazprom.

123
00:17:29.015 --> 00:17:36.001
We zijn al vanaf '94 of zoiets begonnen om te trachten...

124
00:17:36.006 --> 00:17:40.007
een goede aansluiting te krijgen op het Russische gasnet.

125
00:17:40.012 --> 00:17:46.014
Dat paste bij de gedachte dat wij een goede zakelijke relatie...

126
00:17:46.019 --> 00:17:52.015
met Gazprom, de belangrijkste gasleverancier van Europa, wilden opbouwen.

127
00:17:52.020 --> 00:17:57.011
Waarom vond u dat belangrijk, het versterken van de banden met Gazprom?

128
00:17:57.016 --> 00:18:01.010
Omdat daar nu eenmaal het meeste gas zit...

129
00:18:01.015 --> 00:18:04.001
wat voor Europa van belang is.

130
00:18:04.006 --> 00:18:09.022
En wat in de toekomst nog weleens veel belangrijker kan worden, realiseert Verberg zich.

131
00:18:10.002 --> 00:18:13.010
Want de Groningse gasvoorraad is niet onuitputtelijk.

132
00:18:13.015 --> 00:18:16.009
Over een jaar of 30 zal het veld vrijwel leeg zijn.

133
00:18:16.014 --> 00:18:19.015
Dus wil Verberg op zoek naar alternatieven.

134
00:18:22.001 --> 00:18:27.024
Dan ontstaat bij Gasunie het idee om van Nederland de gasrotonde van Europa te maken.

135
00:18:28.004 --> 00:18:32.014
Gasunie beheert in Nederland al een groot gasleidingnetwerk.

136
00:18:32.019 --> 00:18:34.009
Maar het bedrijf wil meer.

137
00:18:34.014 --> 00:18:37.024
Door delen van buitenlandse netwerken te kopen...

138
00:18:38.004 --> 00:18:42.017
kan Nederland een leidende rol krijgen in de Europese gashandel.

139
00:18:44.021 --> 00:18:49.017
Als je de overtuiging hebt dat, hoe lang het ook moge duren...

140
00:18:49.022 --> 00:18:53.001
ten principale het Nederlandse gas op raakt...

141
00:18:53.006 --> 00:18:58.022
en je hebt zo'n hoge penetratiegraad in Nederland met gas...

142
00:18:59.002 --> 00:19:03.000
meer dan 50 procent van het energiegebruik is aardgas...

143
00:19:03.005 --> 00:19:08.001
dan moet je zorgen dat je op een makkelijke manier gas kunt krijgen.

144
00:19:08.006 --> 00:19:12.007
Toen we erover nadachten, vond ik dat een hele goede visie.

145
00:19:12.012 --> 00:19:14.023
Nederland ligt in het hart van Europa.

146
00:19:15.003 --> 00:19:17.017
We zijn een belangrijke gasproducent.

147
00:19:17.022 --> 00:19:20.016
Maar dat zou niet lang meer zo blijven.

148
00:19:20.021 --> 00:19:26.015
Om een leidende rol in Europa te kunnen spelen, wil Gasunie zich inkopen in Nordstream.

149
00:19:26.020 --> 00:19:33.001
Dat is de pijpleiding die door Rusland en Duitsland onder de Baltische zee wordt aangelegd.

150
00:19:33.006 --> 00:19:39.010
Zo realiseert Gazprom een rechtstreekse verbinding voor aardgas tussen Rusland en Duitsland.

151
00:19:39.015 --> 00:19:45.006
En het Nederlandse Gasunie koopt een belang van negen procent in dat project.

152
00:19:45.011 --> 00:19:50.002
Daar hebben we ontzettend lang voorwerk aan moeten doen.

153
00:19:50.007 --> 00:19:54.020
Kwam die wens bij de Russen vandaan? Nee, die kwam bij ons vandaan.

154
00:19:55.000 --> 00:19:58.016
Dan zouden we daadwerkelijk mee beslissen.

155
00:19:58.021 --> 00:20:01.022
En ik heb toen met mijn Duitse collega contact gehad.

156
00:20:02.002 --> 00:20:07.004
Die wilde graag meedoen en die 9% is, geloof ik, van de Duitsers gekomen.

157
00:20:07.009 --> 00:20:09.006
Dus die hebben 9% ingeleverd.

158
00:20:09.011 --> 00:20:12.022
Waarom wilde u zo graag participeren in die lijn met de Russen?

159
00:20:13.002 --> 00:20:15.012
Nou ja, omdat je dus om de tafel zit.

160
00:20:17.000 --> 00:20:22.014
Het is 6 november 2007 als de deal in Moskou bekend wordt gemaakt.

161
00:20:22.019 --> 00:20:26.009
Meneer de president, hartelijk dank voor de gastvrijheid.

162
00:20:26.014 --> 00:20:29.007
Het is goed om weer terug te zijn in Moskou.

163
00:20:29.012 --> 00:20:33.012
De topmannen van Gazprom en Gasunie tekenen de overeenkomst.

164
00:20:33.017 --> 00:20:37.012
Voor Gasunie is dat bestuursvoorzitter Marcel Kramer.

165
00:20:37.017 --> 00:20:40.011
Een goede dag voor Gasunie, een goede dag voor Nederland...

166
00:20:40.016 --> 00:20:42.019
en een goede dag voor Europa.

167
00:20:42.024 --> 00:20:46.002
Maar het blijft niet bij die ene pijpleiding.

168
00:20:46.007 --> 00:20:49.021
Want op het hoofdkantoor van Gasunie komt het bericht binnen...

169
00:20:50.001 --> 00:20:53.023
dat een deel van het Duitse pijpleidingnetwerk BEB te koop komt.

170
00:20:54.003 --> 00:20:57.002
Gasunie-topman Kramer is direct geinteresseerd.

171
00:20:57.007 --> 00:21:01.001
Buurmans land komt maar EEN keer te koop, zo heet het in Groningen.

172
00:21:01.006 --> 00:21:05.010
De aankoop van het net zou perfect passen binnen de gasrotondestrategie.

173
00:21:05.015 --> 00:21:09.002
Gasunie zou daardoor medeeigenaar worden van het hele netwerk.

174
00:21:09.007 --> 00:21:13.018
Vanaf de Nord Stream in het oosten tot aan de grens met Nederland.

175
00:21:13.023 --> 00:21:17.021
Op 22 november 2007 is de aankoop een feit.

176
00:21:18.001 --> 00:21:23.018
Voor 2,15 miljard euro wordt Gasunie eigenaar van het Duitse netwerkbedrijf.

177
00:21:23.023 --> 00:21:29.009
Een jaar later verwoordt een trotse topman Kramer de ambitie van zijn Gasunie.

178
00:21:30.021 --> 00:21:34.008
Van hebben vorig jaar, en dat is ook belangrijk...

179
00:21:34.013 --> 00:21:37.016
een groot, Duits netwerkbedrijf gekocht...

180
00:21:37.021 --> 00:21:40.012
wat loopt van de Nederlandse grens...

181
00:21:40.017 --> 00:21:43.011
tot aan Berlijn en tot aan de Deense grens.

182
00:21:43.016 --> 00:21:47.010
En we hebben nu dus een geintegreerd systeem...

183
00:21:47.015 --> 00:21:50.018
Nederlandse leidingen, Duitse leidingen...

184
00:21:50.023 --> 00:21:55.000
en we hebben ook sinds 2006 een exportleiding naar Engeland.

185
00:21:55.005 --> 00:22:00.012
De investeringen in buitenlandse pijpleidingen blijven in Den Haag niet onopgemerkt.

186
00:22:00.017 --> 00:22:06.010
De Algemene Rekenkamer besluit een groot onderzoek te doen naar de gasrotondestrategie.

187
00:22:06.015 --> 00:22:09.003
De Rekenkamer wil tot in detail bekijken...

188
00:22:09.008 --> 00:22:12.016
wat er voorafging aan de overname van de Duitse pijpleiding.

189
00:22:12.021 --> 00:22:17.008
Bij alle betrokken partijen, zoals Gasunie en het ministerie van Financien...

190
00:22:17.013 --> 00:22:19.018
worden dossiers opgevraagd.

191
00:22:19.023 --> 00:22:22.019
Maar op het ministerie van Economische Zaken...

192
00:22:22.024 --> 00:22:27.012
wacht de onderzoekers volgens Kees Vendrik van de Rekenkamer een tegenslag.

193
00:22:27.017 --> 00:22:30.009
We wilden ook graag dat dossier inzien.

194
00:22:30.014 --> 00:22:32.021
'Hoe komt de minister tot dat oordeel?'

195
00:22:33.001 --> 00:22:35.009
Maar dat dossier schijnt er niet te zijn.

196
00:22:35.014 --> 00:22:38.019
Dat schijnt er niet te zijn? Zo hebben we het begrepen.

197
00:22:39.022 --> 00:22:43.011
Maar ook zonder de stukken van EZ, wordt 't de Rekenkamer duidelijk...

198
00:22:43.016 --> 00:22:47.006
dat Gasunie veel te veel heeft betaald voor het Duitse net.

199
00:22:47.011 --> 00:22:53.014
Want, zo blijkt, het transport van gas door de Duitse leiding levert Gasunie veel minder op dan gedacht.

200
00:22:53.019 --> 00:22:58.008
Het bedrijf kan niet anders dan flink afschrijven op de investering.

201
00:22:58.013 --> 00:23:01.016
Gasunie heeft 2,1 miljard euro betaald.

202
00:23:01.021 --> 00:23:04.024
En aan het einde van ons onderzoek zagen we...

203
00:23:05.004 --> 00:23:11.015
dat in het jaarverslag 2011 Gasunie een nieuwe afboeking op die investering bekendmaakte.

204
00:23:11.020 --> 00:23:16.016
Dat maakt het totaal aan afboekingen op die investering 1,8 miljard.

205
00:23:16.021 --> 00:23:20.002
Dat zijn gigantische bedragen. Dat zijn grote bedragen.

206
00:23:20.007 --> 00:23:23.019
En het dividend is in 2011 niet langer beschikbaar gesteld...

207
00:23:23.024 --> 00:23:26.022
aan de Nederlandse staat, want dat had Gasunie niet.

208
00:23:27.002 --> 00:23:30.000
Dus dat hier sprake is geweest van een miskoop...

209
00:23:30.005 --> 00:23:34.020
die Gasunie veel geld heeft gekost, dat beeld herken ik heel sterk.

210
00:23:35.000 --> 00:23:40.020
In Den Haag veroorzaken de berichten over wat de Rekenkamer een miskoop noemt een schok.

211
00:23:41.000 --> 00:23:47.000
Adviesbureau American Appraisal krijgt opdracht uit te zoeken wat er fout is gegaan rond de aankoop.

212
00:23:47.005 --> 00:23:50.003
De conclusies van het onderzoek zijn glashard:

213
00:24:01.003 --> 00:24:06.014
Het onderzoeksbureau concludeert over de aankoop van het Duitse netwerk BEB:

214
00:24:13.021 --> 00:24:20.005
Het onderzoeksbureau legt de schuld voor de miskoop dus hier, bij de top van Gasunie in Groningen.

215
00:24:20.010 --> 00:24:24.018
Maar de politieke verantwoordelijkheid ligt bij de minister van Financien.

216
00:24:24.023 --> 00:24:26.022
Dat was toen Wouter Bos.

217
00:24:27.002 --> 00:24:31.013
Hij schakelde voor hij de aankoop goedkeurde een externe adviseur in.

218
00:24:31.018 --> 00:24:37.016
Maar de analyse van het bureau was volgens Bos' opvolger Dijsselbloem niet toereikend.

219
00:24:37.021 --> 00:24:41.008
In een brief aan de Kamer schrijft de minister dat:

220
00:24:53.019 --> 00:25:00.004
De minister zou dus slecht zijn geinformeerd over de risico's van de aankoop, maar is dat wel zo?

221
00:25:00.009 --> 00:25:03.023
In Londen traceren we het bureau dat het advies uitbracht.

222
00:25:04.003 --> 00:25:07.011
Het heet LEK en is hier gevestigd.

223
00:25:07.016 --> 00:25:12.001
En wat blijkt, het bureau heeft minister Bos wel degelijk gewaarschuwd...

224
00:25:12.006 --> 00:25:15.021
voor de financiele risico's van de miljardenaankoop in Duitsland.

225
00:25:16.001 --> 00:25:19.010
Dat verklaren twee ingewijden die anoniem willen blijven.

226
00:25:19.015 --> 00:25:25.020
Reporter heeft ontdekt dat het rapport wel degelijk aandacht schonk aan de negatieve scenario's.

227
00:25:26.000 --> 00:25:29.018
En dat de minister wel gewaarschuwd was. Wat vindt u daarvan?

228
00:25:29.023 --> 00:25:31.024
Ik hoor het nu voor het eerst.

229
00:25:32.004 --> 00:25:37.004
En ik vind het opmerkelijk wat u mij vertelt.

230
00:25:37.009 --> 00:25:40.023
En dat zet dan ook in een wat ander daglicht...

231
00:25:41.003 --> 00:25:45.007
het rapport van American Appraisal, dat die scenario's...

232
00:25:45.012 --> 00:25:49.019
niet aan de raad van commissarissen zijn gegeven door de raad van bestuur...

233
00:25:49.024 --> 00:25:55.009
want juist dan had het ministerie van Financien kunnen vragen van:

234
00:25:55.014 --> 00:26:01.001
'Hee, onze adviseurs zeggen dat ook zulke scenario's denkbaar zijn.'

235
00:26:01.006 --> 00:26:04.014
Als dat niet gebeurd is, hebben ze wel een steek laten vallen.

236
00:26:04.019 --> 00:26:06.006
Dus als de minister wel degelijk op de hoogte was...

237
00:26:06.011 --> 00:26:10.004
dan ligt de schuld nu iets te nadrukkelijk bij Gasunie?

238
00:26:10.009 --> 00:26:13.014
Als het waar is wat u zegt, zeg ik ja.

239
00:26:14.010 --> 00:26:18.005
De Algemene Rekenkamer bevestigt de bevindingen van Reporter...

240
00:26:18.010 --> 00:26:23.016
dat minister Bos wel degelijk gewaarschuwd werd door onderzoeksbureau LEK uit Londen

241
00:26:23.021 --> 00:26:27.003
Wij hebben gezien dat de minister van Financien...

242
00:26:27.008 --> 00:26:30.001
op de hoogte was van de risico's...

243
00:26:30.006 --> 00:26:32.017
die aan deze investering verbonden waren.

244
00:26:32.022 --> 00:26:38.014
De minister van Financien wist dat? Hij kende het reguleringsrisico.

245
00:26:38.019 --> 00:26:44.003
Destijds is kennelijk in samenspraak met de raad van commissarissen en de raad van bestuur...

246
00:26:44.008 --> 00:26:46.015
gewogen dat het risico aanvaardbaar is.

247
00:26:46.020 --> 00:26:49.020
Het kan zijn dat Gasunie de minister van Financien...

248
00:26:50.000 --> 00:26:53.004
onvoldoende heeft verteld over de omvang van het risico.

249
00:26:53.009 --> 00:26:57.017
Maar dankzij het advies van LEK was hij wel degelijk op de hoogte. Ja.

250
00:26:57.022 --> 00:27:02.008
Hij had dat aan de Tweede Kamer moeten melden? Wat ons betreft wel.

251
00:27:02.013 --> 00:27:06.018
Omdat dit een mogelijk significant risico was. En dat is gebleken.

252
00:27:06.023 --> 00:27:10.010
Bos was op de hoogte, maar sloeg de waarschuwingen in de wind.

253
00:27:10.015 --> 00:27:14.022
Dat kostte de Nederlandse staat ruim anderhalf miljard euro.

254
00:27:15.002 --> 00:27:18.022
De oud-minister van Financien wil niet voor onze camera reageren.

255
00:27:19.002 --> 00:27:22.008
Net zomin als zijn opvolger Dijsselbloem.

256
00:27:22.013 --> 00:27:28.001
Marcel Kramer, de man die de Duitse pijpleiding kocht, verlaat Gasunie in 2010...

257
00:27:28.006 --> 00:27:32.024
ruim voordat de volle omvang van het financiele debacle bekend is.

258
00:27:33.004 --> 00:27:36.011
Kramer is tegenwoordig CEO bij Southstream...

259
00:27:36.016 --> 00:27:42.004
een zusterbedrijf van Gazprom, dat een pijpleiding aanlegt onder de Zwarte Zee.

260
00:27:50.024 --> 00:27:54.007
Onlangs was Kramer samen met president Poetin...

261
00:27:54.012 --> 00:27:58.013
aanwezig bij de feestelijke opening van het Southstream-project.

262
00:28:30.005 --> 00:28:34.009
Uiteraard heeft Reporter Marcel Kramer om een interview gevraagd...

263
00:28:34.014 --> 00:28:41.002
maar hij laat ons weten dat hij vanwege een druk reisschema niet voor onze camera kan reageren.

264
00:28:42.013 --> 00:28:44.024
Poetin, die Gazprom in z'n greep heeft...

265
00:28:45.004 --> 00:28:48.023
deinst er niet voor terug om dat bedrijf in te zetten als politiek wapen.

266
00:28:49.003 --> 00:28:52.003
We nemen u mee terug naar 1 januari 2006...

267
00:28:52.008 --> 00:28:59.000
als Poetin bij een hoog oplopend conflict met Oekraine rigoureus daar de gaskraan dichtdraait.

268
00:28:59.005 --> 00:29:01.024
Een besluit met grote gevolgen voor Europa.

269
00:29:02.004 --> 00:29:07.001
Want het Russische gas voor de Europese markt loopt via de Oekraine.

270
00:29:07.006 --> 00:29:10.011
Toen dat in 2006 gebeurde...

271
00:29:10.016 --> 00:29:13.005
toen werkte ik nog op het ministerie.

272
00:29:13.010 --> 00:29:17.019
Gertjan Lankhorst is directeur-generaal op het ministerie van Economische Zaken...

273
00:29:17.024 --> 00:29:20.006
als de Russen de gaskraan dichtdraaien.

274
00:29:20.011 --> 00:29:25.001
Kort daarna wordt Lankhorst CEO bij gashandelsbedrijf Gasterra.

275
00:29:25.006 --> 00:29:28.022
Ik weet nog dat ik CEO Henk Dijkgraaf aan de telefoon had...

276
00:29:29.002 --> 00:29:32.012
en dat we tegen elkaar zeiden: Dit is niet te geloven!

277
00:29:52.011 --> 00:29:54.001
Daar wist hij gewoon van.

278
00:29:54.006 --> 00:29:57.012
Ik denk dat hij daar gewoon toestemming voor heeft gegeven.

279
00:29:57.017 --> 00:30:02.011
En je ziet ook dat er bij een aantal incidenten die zich hebben voorgedaan...

280
00:30:02.016 --> 00:30:04.023
met de Oekraine bijvoorbeeld...

281
00:30:05.003 --> 00:30:08.023
dat er ook voor de camera gesprekken plaatsvinden...

282
00:30:09.003 --> 00:30:12.014
waarbij Poetin dan zegt: 'Dan doet u nu de kraan dicht.'

283
00:30:12.019 --> 00:30:14.016
'Meneer Miller, schiet eens op.'

284
00:30:14.021 --> 00:30:19.015
En die heeft dan die kraan maar dicht te draaien? Dat doen ze op die manier, ja.

285
00:30:19.020 --> 00:30:24.015
Rusland en Oekraine verwijten elkaar dat er nog altijd geen gas naar Europa stroomt.

286
00:30:24.020 --> 00:30:30.005
Bulgarije is het zwaarst getroffen, omdat het geen alternatieve aanvoerroutes voor gas heeft.

287
00:30:30.010 --> 00:30:32.007
En de kraan gaat vaker dicht.

288
00:30:32.012 --> 00:30:36.019
Ook in 2008 en 2009 zijn er gasconflicten tussen Rusland en Oekraine...

289
00:30:36.024 --> 00:30:40.004
waarin Gazprom de toevoer van gas voor Europa verlaagt.

290
00:30:40.009 --> 00:30:44.021
Tot de 17 getroffen landen behoren onder meer Frankrijk, Duitsland en Italie.

291
00:30:45.001 --> 00:30:49.018
Gazprom treft volgens topman Medvedev geen enkele blaam.

292
00:31:36.001 --> 00:31:38.015
Hoewel de Gazprom-topman het ontkent...

293
00:31:38.020 --> 00:31:42.021
is duidelijk dat president Poetin er niet voor terugdeinst...

294
00:31:43.001 --> 00:31:48.017
gasgigant Gazprom in te zetten als pion in de buitenlandse politiek van zijn land.

295
00:31:52.011 --> 00:31:54.013
Het is een schaakspel.

296
00:31:54.018 --> 00:31:57.023
En daarbij wordt Gazprom gebruikt als middel?

297
00:31:58.003 --> 00:32:00.003
Gazprom is een instrument...

298
00:32:00.008 --> 00:32:05.003
dat met name voor de top van de Russische politiek een belangrijke factor is.

299
00:32:05.008 --> 00:32:11.009
Ik was zelf aanwezig bij het, ik geloof, 15-jarig bestaan van Gazprom.

300
00:32:11.014 --> 00:32:15.011
Toen werd er een feestspeech gehouden door Poetin...

301
00:32:15.016 --> 00:32:19.018
die toen bij mijn weten voor het eerst expliciet vertelde...

302
00:32:19.023 --> 00:32:25.014
dat Gazprom voor hem een instrument zou zijn...

303
00:32:25.019 --> 00:32:29.016
ook voor het buitenlands beleid. Dat ziet hij echt zo...

304
00:32:29.021 --> 00:32:33.010
een instrument voor het buitenlands beleid? Dat zei hij toen.

305
00:32:33.015 --> 00:32:36.010
En ik heb hem altijd maar serieus genomen.

306
00:32:36.015 --> 00:32:38.022
Daar is ook genoeg aanleiding voor.

307
00:32:42.001 --> 00:32:48.006
Poetin dacht zijn tegenspeler schaak te zetten door midden in de winter de gaskraan dicht te draaien.

308
00:32:48.011 --> 00:32:52.018
Maar het is de vraag of hij daarmee zijn hand niet overspeelde.

309
00:32:52.023 --> 00:32:56.001
Ja, ik zie het toch als een schot in eigen voet...

310
00:32:56.006 --> 00:33:01.022
zo'n actie waarbij je gas als machtsinstrument gaat gebruiken...

311
00:33:02.002 --> 00:33:05.016
en de gastoevoer afsluit; dan is er geen weg meer terug.

312
00:33:05.021 --> 00:33:09.014
En ik had nooit verwacht dat de Russen dat zouden doen.

313
00:33:47.002 --> 00:33:53.001
Heeft hij zich voldoende gerealiseerd tot wat voor kettingreactie dat zou leiden?

314
00:33:53.006 --> 00:33:57.012
Dat zou je wel verwachten, de Russen zijn heel goede schakers.

315
00:33:57.017 --> 00:34:00.015
Die kunnen volgens mij zetten vooruitdenken.

316
00:34:00.020 --> 00:34:05.000
Ik hoor over hem ook vaak dat hij het kortetermijndenken hanteert.

317
00:34:05.005 --> 00:34:09.008
Ik zie het hier niet zo, want wat ik al eerder zei...

318
00:34:09.013 --> 00:34:16.014
dit is een stap geweest die zo fnuikend is voor het vertrouwen...

319
00:34:16.019 --> 00:34:20.012
dat ik denk dat die consequenties niet zijn overzien.

320
00:34:22.003 --> 00:34:25.002
Het dichtdraaien van de gaskraan heeft geleid...

321
00:34:25.007 --> 00:34:29.006
tot een ongekende crisis in de relatie tussen Rusland en Europa.

322
00:34:29.011 --> 00:34:34.024
Ik merk het ook zelf in het door de Russische regering...

323
00:34:35.004 --> 00:34:39.007
en de Europese commissie ingestelde Gas Advisory Council...

324
00:34:39.012 --> 00:34:42.014
die net vorige week in Wenen bij elkaar geweest is...

325
00:34:42.019 --> 00:34:44.010
en daar ben ik lid van...

326
00:34:44.015 --> 00:34:48.021
en daar bleek dat er inderdaad over en weer...

327
00:34:49.001 --> 00:34:52.005
een hoog opgetaste irritatie is.

328
00:34:52.010 --> 00:34:58.016
Allerlei zaken worden nu heel snel politiek geescaleerd...

329
00:34:58.021 --> 00:35:03.014
tot grote problemen, terwijl er vaak heel weinig aan de hand is.

330
00:35:04.012 --> 00:35:10.017
En een oplossing lijkt ver te zoeken omdat tussen Rusland en Europa een enorme kloof gaapt.

331
00:35:27.009 --> 00:35:31.016
Vanuit het Russische perspectief begrijpen ze de reactie...

332
00:35:31.021 --> 00:35:34.020
vanuit het westen, van Europa, totaal niet.

333
00:35:35.000 --> 00:35:38.004
Want wij hebben jarenlang tegen de Russen gezegd:

334
00:35:38.009 --> 00:35:42.003
'Jullie moeten je energie nou eens naar wereldmarktprijzen brengen.'

335
00:35:42.008 --> 00:35:46.007
En nou doen ze het zoals we het willen, ze verhogen die prijs...

336
00:35:46.012 --> 00:35:50.021
ze verwachten applaus vanuit Europa, maar ze krijgen kritiek.

337
00:36:07.001 --> 00:36:10.011
Onderlinge politieke verhoudingen op een dieptepunt...

338
00:36:10.016 --> 00:36:15.000
en een president die bereid is Gazprom te gebruiken als politiek wapen.

339
00:36:15.005 --> 00:36:19.007
Hoewel Europa naarstig zoekt naar alternatieven, zoals schaliegas...

340
00:36:19.012 --> 00:36:25.011
zal onze afhankelijkheid van Russisch gas de komende jaren voorlopig alleen maar toenemen.

341
00:36:25.016 --> 00:36:30.003
Wij leveren zo'n 15 procent van het gas dat in Europa wordt gebruikt.

342
00:36:30.008 --> 00:36:33.019
En de Russen zo'n 30 a 40 procent.

343
00:36:33.024 --> 00:36:37.013
Het Russische gas is onontkoombaar voor Europa.

344
00:37:05.019 --> 00:37:09.023
Dus een goede relatie met zo'n belangrijke, externe leverancier...

345
00:37:10.003 --> 00:37:12.015
is voor Nederland van groot belang.

346
00:37:12.020 --> 00:37:18.012
Is er in Nederland voldoende besef van het belang van Gazprom voor Nederland?

347
00:37:18.018 --> 00:37:23.002
Ehm... dat denk ik niet. Dat denk ik niet, nee.

348
00:37:38.001 --> 00:37:42.009
Maar op het hoofdkwartier van Gazprom wil topman Medvedev niets horen...

349
00:37:42.014 --> 00:37:46.004
van de zorgen over de afhankelijkheid van het Russische gas.

350
00:37:46.009 --> 00:37:52.005
Hij ziet dat het Nederlandse aardgas opraakt en staat klaar om in het gat te springen.

351
00:38:51.018 --> 00:38:56.014
De Russische president draaide hartje winter de gaskraan dicht.

352
00:38:56.019 --> 00:39:00.016
Over anderhalve week komt-ie op staatsbezoek in Nederland.

353
00:39:00.021 --> 00:39:05.007
Ongetwijfeld zal er voor het oog van de camera's wederzijdse lof weerklinken.

354
00:39:05.012 --> 00:39:10.021
Maar onder de oppervlakte loert onverminderd het gevaar van een nieuwe clash.

