WEBVTT

1
00:00:02.007 --> 00:00:04.000
888

2
00:00:04.005 --> 00:00:07.003
De kans is groot dat hij dwangarbeid moest verrichten.

3
00:00:07.008 --> 00:00:09.019
Je beseft niet dat hij het ook heeft aangeraakt.

4
00:00:09.024 --> 00:00:14.008
Het was niet zomaar 'n horlogemaker. Nog een brief? Dus angst, heimwee.

5
00:00:14.013 --> 00:00:17.013
Raar om zo op het graf van je voorouders te staan.

6
00:00:18.024 --> 00:00:20.024
Een schat van ongekende waarde.

7
00:00:21.004 --> 00:00:24.000
Zo omschrijven wetenschappers de vondst...

8
00:00:24.005 --> 00:00:28.010
van 40.000 ongeopende Nederlandse brieven in een Engels archief.

9
00:00:28.015 --> 00:00:31.020
De brieven zijn afkomstig van gekaapte schepen...

10
00:00:32.000 --> 00:00:33.012
uit de 17e en 18e eeuw.

11
00:00:33.017 --> 00:00:38.006
Via stamboomonderzoek proberen wij de nakomelingen te achterhalen...

12
00:00:38.011 --> 00:00:42.004
om de brieven 200 tot soms 300 jaar later alsnog te bezorgen.

13
00:00:42.009 --> 00:00:45.009
Op zoek naar het verhaal van hun voorvaderen...

14
00:00:45.014 --> 00:00:48.002
gaan we met hen terug de geschiedenis in.

15
00:00:48.007 --> 00:00:50.003
Dit is Brieven boven water.

16
00:00:59.012 --> 00:01:02.008
Dat straatje, daarboven. Dat vermoed ik wel.

17
00:01:02.013 --> 00:01:05.013
Nee, het is hier. De Nieuwstraat.

18
00:01:06.021 --> 00:01:08.008
O, kijk. Wat zie je?

19
00:01:08.013 --> 00:01:10.006
'Anno 1895.'

20
00:01:10.011 --> 00:01:12.022
Dat is toch nog wel een paar jaar te jong.

21
00:01:13.002 --> 00:01:15.021
Wij moeten voor dit verhaal terug naar 1666.

22
00:01:16.001 --> 00:01:19.002
Toen heette dit straatje niet de Nieuwstraat...

23
00:01:19.007 --> 00:01:20.023
maar de Sandeleynstraat.

24
00:01:21.003 --> 00:01:24.001
Nee, dat is niet waar. Dat is aan de andere kant.

25
00:01:24.006 --> 00:01:26.016
Dit is altijd de Nieuwstraat geweest.

26
00:01:26.021 --> 00:01:29.011
Heel m'n leven lang. Echt waar? Echt waar!

27
00:01:29.016 --> 00:01:32.004
Hier zit nu Holtkamp in, dat is de bakker.

28
00:01:32.009 --> 00:01:34.015
Daar heeft een linnenzaak gezeten.

29
00:01:34.020 --> 00:01:37.005
Maar waar zit de Sandeleynstraat dan?

30
00:01:37.010 --> 00:01:41.000
De Sandeleynstraat is hier linksaf en daar is het achter.

31
00:01:41.005 --> 00:01:44.021
Dat was vroeger een heel armoedige buurt. Dat kan kloppen.

32
00:01:45.001 --> 00:01:46.024
Daar woonden de armste mensen.

33
00:01:47.004 --> 00:01:50.009
Het gaat om een meneer Lammert en een mevrouw Maria.

34
00:01:50.014 --> 00:01:53.010
Die woonden hier in 1666. Dat weet ik dus niet.

35
00:01:53.015 --> 00:01:57.012
Ik woon nu in Zeist en ik ben mevrouw Tine van der Sar.

36
00:01:57.017 --> 00:02:00.024
Dus dan weet u het. Niet familie van Edwin van der Sar?

37
00:02:01.004 --> 00:02:03.015
Dat ben ik ook nog. Het is ongelooflijk.

38
00:02:03.020 --> 00:02:07.005
Wat een geluk hebben wij. In de verte.

39
00:02:07.010 --> 00:02:10.013
En er heeft hier een melkboer gezeten. Dat dan ook.

40
00:02:10.018 --> 00:02:12.005
Dat klopt ook, ja.

41
00:02:12.010 --> 00:02:16.001
En deze dames zijn familie van iemand die hier ooit woonde.

42
00:02:16.006 --> 00:02:18.023
In de Sandeleynstraat. Hoe heette die dan?

43
00:02:19.003 --> 00:02:20.024
Dat ga ik ze straks vertellen.

44
00:02:21.004 --> 00:02:24.017
Hoe heten jullie? Van Vrijberghe. Een hele andere naam.

45
00:02:24.022 --> 00:02:27.023
Maar het is van 1666. Ik kom toch niet op de film nu?

46
00:02:28.003 --> 00:02:31.003
Toch zeker niet, he? Nee, het is voor de radio(!)

47
00:02:31.008 --> 00:02:34.004
Voor de radio? Nee, toch niet? Tuurlijk niet.

48
00:02:34.009 --> 00:02:38.006
Je gaat bij mij niet op de radio... Dan hadden we hem niet nodig.

49
00:02:38.011 --> 00:02:42.000
Bedankt voor de informatie. Goed zo, daag! Daag.

50
00:02:44.000 --> 00:02:45.012
Goed...

51
00:02:45.017 --> 00:02:48.003
Ze zullen aan deze kant gewoond hebben.

52
00:02:48.008 --> 00:02:51.013
Hier woonden Lammert en Maria.

53
00:02:51.018 --> 00:02:55.009
In armoedige omstandigheden, met geldproblemen.

54
00:02:55.014 --> 00:02:57.001
Wat gebeurt er?

55
00:02:57.006 --> 00:03:01.003
Deze Lammert heeft een keer de koe bij de hoorns moeten vatten.

56
00:03:01.008 --> 00:03:04.013
Hij is de deur uit gestapt en vertrok op een schip...

57
00:03:04.018 --> 00:03:06.009
naar de Middellandse Zee.

58
00:03:06.014 --> 00:03:08.008
Vervelend(!)

59
00:03:08.013 --> 00:03:12.006
Nou, ja, dat was niet echt een positieve keuze op dat moment.

60
00:03:12.011 --> 00:03:16.002
En daarover vertelt deze brief.

61
00:03:16.007 --> 00:03:18.020
Die we ergens anders gaan openen. GELACH

62
00:03:20.012 --> 00:03:24.002
Op een gegeven moment is z'n boot aangekomen in Portugal.

63
00:03:24.007 --> 00:03:26.020
Die brief is nooit aangekomen bij Maria.

64
00:03:27.000 --> 00:03:29.004
Hier had de brief moeten aankomen.

65
00:03:29.009 --> 00:03:33.002
En de inhoud van deze brief... Die moeten jullie maar lezen.

66
00:03:33.007 --> 00:03:34.019
Dank je wel.

67
00:03:34.024 --> 00:03:40.004
'Een vriendelijke groet geschreven aan mijn liefste vrouw Maria.'

68
00:03:40.009 --> 00:03:43.003
'Dat weet God, die een kenner der harten is.'

69
00:03:43.008 --> 00:03:46.023
'Hoewel ik thuis door m'n drift soms wel eens ruzie maak.'

70
00:03:47.003 --> 00:03:50.003
'Ik hoop dat God het mij vergeeft en gij evenzo.'

71
00:03:50.008 --> 00:03:54.015
'Wij laden nu suiker en tabak en ook enkele negers en negerinnen.'

72
00:03:54.020 --> 00:03:57.012
'Daar kregen wij 13 schepen in het zicht...'

73
00:03:57.017 --> 00:04:00.024
'waarvan wij meenden dat het allemaal Turken waren.'

74
00:04:01.004 --> 00:04:03.017
'We zouden hen recht in de handen lopen.'

75
00:04:03.022 --> 00:04:06.007
'Maar het heeft God nog niet beliefd.'

76
00:04:06.012 --> 00:04:09.013
Het is niet positief, terwijl het best goed gaat.

77
00:04:09.018 --> 00:04:13.012
Wat voor man is Lammert? Als je deze brief zo leest.

78
00:04:13.017 --> 00:04:16.013
Wat voor man? Ik denk dat hij best zorgzaam is.

79
00:04:16.018 --> 00:04:19.016
Het is de hele tijd: 'Ik hoop dat het goed gaat.'

80
00:04:19.021 --> 00:04:23.001
'En dat we samen gezond...' Ja, dat komt vaak terug.

81
00:04:23.006 --> 00:04:26.000
Hij heeft het huis verlaten met enige onmin.

82
00:04:26.005 --> 00:04:27.017
En toch is zij zwanger.

83
00:04:27.022 --> 00:04:30.023
Nou goed, het een hoeft het ander niet uit te sluiten.

84
00:04:31.003 --> 00:04:33.003
Het is een beetje wanhopigheid.

85
00:04:33.008 --> 00:04:36.015
'Voor deze reis heb gij me van een reis afgehouden...'

86
00:04:36.020 --> 00:04:38.015
'die zo gevaarlijk niet was.'

87
00:04:38.020 --> 00:04:42.004
'Maar de liefde die gij voor me had, was groter dan nu.'

88
00:04:42.009 --> 00:04:44.003
DREIGENDE MUZIEK

89
00:04:49.008 --> 00:04:55.008
Kennen jullie de films waarin sultans, harems, oases...

90
00:04:55.013 --> 00:05:01.021
Het is eigenlijk gelijk een beetje... ja, exotisch. Ja.

91
00:05:03.021 --> 00:05:07.011
Een prachtig plaatje, als je de sultan bent, in elk geval.

92
00:05:07.016 --> 00:05:12.003
Al deze kastelen en paleizen moesten ook gebouwd worden voor de sultan.

93
00:05:12.008 --> 00:05:14.018
Wie bouwden deze paleizen?

94
00:05:14.023 --> 00:05:17.012
De slaven van vroeger. Ja.

95
00:05:17.017 --> 00:05:21.012
En in de brief heb je al begrepen dat hij bang is voor de Turken.

96
00:05:21.017 --> 00:05:24.013
Om door de Turken gevangen genomen te worden.

97
00:05:24.018 --> 00:05:28.008
Want deze paleizen werden niet gebouwd door de slaven...

98
00:05:28.013 --> 00:05:33.004
zoals wij die traditioneel kennen, maar door de christenslaven.

99
00:05:34.004 --> 00:05:36.004
Kijk... Aha. Zegt je dat wat? Ja.

100
00:05:36.009 --> 00:05:38.024
Ja, ze hebben veel christenen ingezet...

101
00:05:39.004 --> 00:05:43.001
omdat ze andere islamitische landen niet mochten aanvallen.

102
00:05:43.006 --> 00:05:45.008
Dat mocht niet vanuit de islam.

103
00:05:45.013 --> 00:05:48.018
Maar daar mochten ze wel christenen voor inzetten.

104
00:05:48.023 --> 00:05:50.023
Waarom weet jij dit?

105
00:05:51.003 --> 00:05:52.015
Studie, haha!

106
00:05:52.020 --> 00:05:55.016
Als je een ander geloof inzet, dan mag het wel.

107
00:05:55.021 --> 00:06:00.001
Want je eigen geloof mag je niet... Als slaaf behandelen. Precies.

108
00:06:00.006 --> 00:06:05.014
En ga jij maar eens een paleis voor de sultan bouwen. Daarom de angst voor de Turken.

109
00:06:05.019 --> 00:06:07.006
Ik ben benieuwd.

110
00:06:09.023 --> 00:06:11.013
Mooi, he. Heel mooi.

111
00:06:11.018 --> 00:06:15.019
Deze kerk stond er al in de tijd dat Lammert en Maria hier woonden.

112
00:06:17.008 --> 00:06:20.002
Ze waren zeer gelovig, weten we uit de brief.

113
00:06:20.007 --> 00:06:23.008
Dus zonder enige twijfel hebben ze hier gezeten.

114
00:06:23.013 --> 00:06:25.002
Niet eerste rij, denk ik.

115
00:06:25.007 --> 00:06:28.018
In de kerk ontmoeten we onderzoekster Laura Hulscher.

116
00:06:28.023 --> 00:06:32.014
Zij schreef een boek over het fenomeen christenslaven...

117
00:06:32.019 --> 00:06:36.009
en kan misschien meer licht werpen op het lot van Lammert.

118
00:06:36.014 --> 00:06:39.012
En eenmaal in de kerk rest mij weinig anders...

119
00:06:39.017 --> 00:06:41.013
dan m'n zonden te overdenken.

120
00:06:41.018 --> 00:06:44.012
Ik hoop maar dat ze veel te bespreken hebben.

121
00:06:45.019 --> 00:06:48.011
Ik heb de brief van jullie Lammert gelezen.

122
00:06:48.016 --> 00:06:53.003
Een ontroerende brief en zijn angst om door de Turken te worden gekaapt.

123
00:06:53.008 --> 00:06:55.012
Een angst die ook reeel is geweest.

124
00:06:55.017 --> 00:06:59.007
Ik weet niet of jullie iets weten van christenslavernij.

125
00:06:59.012 --> 00:07:03.011
Maar tussen de 16e en 19e eeuw zijn er EEN miljoen Europeanen...

126
00:07:03.016 --> 00:07:08.019
enige tijd slaaf geweest in Marokko, of in Algerije of in andere landen in Noord-Afrika.

127
00:07:08.024 --> 00:07:11.007
Dat is heel veel. Ja.

128
00:07:11.012 --> 00:07:15.017
Als mensen gekaapt werden... Z'n schip was een koopvaardijschip.

129
00:07:15.022 --> 00:07:18.014
Dan werd het naar een kapersstad gebracht.

130
00:07:18.019 --> 00:07:21.015
Bij Lammert was dat waarschijnlijk Marokko.

131
00:07:21.020 --> 00:07:24.010
Naar de kapersstad Sale, aan de westkust.

132
00:07:24.015 --> 00:07:28.023
En vanuit daar is hij waarschijnlijk verkocht op een slavenmarkt...

133
00:07:29.003 --> 00:07:31.016
en eigendom geworden van een Marokkaan.

134
00:07:31.021 --> 00:07:33.020
DREIGENDE MUZIEK

135
00:07:35.017 --> 00:07:39.018
Veel gingen er als bouwvakker aan de slag, vaak in steengroeves.

136
00:07:39.023 --> 00:07:42.017
En daar in de hitte bezweken heel wat slaven.

137
00:07:42.022 --> 00:07:46.012
De vrouw naar wie ik onderzoek heb gedaan beschreef ooit:

138
00:07:46.017 --> 00:07:48.008
'Ze stierven als muggen.'

139
00:07:48.013 --> 00:07:50.013
Het was verschrikkelijk zwaar.

140
00:07:50.018 --> 00:07:54.004
De meeste slaven hadden een reele kans om vrij te komen.

141
00:07:54.009 --> 00:07:58.002
En als schipper had je een grotere kans dan als arme matroos.

142
00:07:58.007 --> 00:08:00.018
Er moest namelijk geld worden betaald.

143
00:08:00.023 --> 00:08:04.005
En dat was er vaak niet. Dat moest worden ingezameld.

144
00:08:04.010 --> 00:08:08.022
Wellicht is er vanuit deze kerk een inzameling gehouden om Lammert vrij te kopen.

145
00:08:09.002 --> 00:08:11.017
En je moet het maar redden tot die tijd. Ook.

146
00:08:11.022 --> 00:08:14.022
De omstandigheden waren niet ideaal.

147
00:08:15.002 --> 00:08:18.013
Dat klopt, slaven beschrijven toch vooral veel leed.

148
00:08:18.018 --> 00:08:22.018
Veel mishandelingen. Ik heb wat afbeeldingen bij me.

149
00:08:22.023 --> 00:08:26.024
Daarop kun je zien wat voor leed ze wordt aangedaan. Jeetje!

150
00:08:29.012 --> 00:08:33.000
Hier is een man vastgebonden. Een soort besnijdenis, of zo.

151
00:08:33.005 --> 00:08:36.009
Het zal een besnijdenis geweest zijn. Ontmannen.

152
00:08:36.014 --> 00:08:39.001
De man houdt iets vast en het mes gaat zo.

153
00:08:39.006 --> 00:08:41.010
Hij wordt flink te grazen genomen.

154
00:08:41.015 --> 00:08:44.007
Hier een slaaf die in brand wordt gestoken.

155
00:08:44.012 --> 00:08:47.004
Ze zijn vastgebonden aan torens. Luguber.

156
00:08:47.009 --> 00:08:52.009
Maar had Lammert Èuberhaupt kans op een goed 'slavenleven'?

157
00:08:52.014 --> 00:08:56.005
De kans is groot dat hij wel dwangarbeid moest verrichten.

158
00:08:56.010 --> 00:08:58.018
Wellicht ook wel zware dwangarbeid.

159
00:08:58.023 --> 00:09:02.013
En wellicht ook mishandelingen heeft moeten ondergaan.

160
00:09:02.018 --> 00:09:06.024
Misschien heeft hij in de woestijn zware arbeid moeten verrichten.

161
00:09:07.004 --> 00:09:09.019
In die hitte. Heftig.

162
00:09:09.024 --> 00:09:12.010
Ja, dat is geen leuke boodschap. Nee...

163
00:09:12.015 --> 00:09:15.020
Maar, ja... Ik had hem een mooiere toekomst gegund.

164
00:09:16.000 --> 00:09:19.005
Ja, ik denk iedereen, maar dat, eh...

165
00:09:19.010 --> 00:09:20.022
Sneu.

166
00:09:23.002 --> 00:09:25.015
'Dat God jou voor een tijd behoeden mag.'

167
00:09:25.020 --> 00:09:29.019
'En als jouw tijd vervuld is van een gezonde vrucht verlossen.'

168
00:09:29.024 --> 00:09:32.024
'Maar het schijnt of Gods wil moet bemind zijn.'

169
00:09:33.004 --> 00:09:36.020
'Maar ik hoop nog zelf thuis te zijn eer ge in de kraam komt.'

170
00:09:37.000 --> 00:09:40.016
Het vermoeden is dus dat-ie tot christenslaaf is gemaakt.

171
00:09:40.021 --> 00:09:43.002
Dat hij zich heeft vastgehouden...

172
00:09:43.007 --> 00:09:46.012
aan de brief die hij heeft geschreven aan z'n vrouw.

173
00:09:46.017 --> 00:09:50.020
Zwoegend in de brandende zon heeft hij daar misschien gestaan...

174
00:09:51.000 --> 00:09:54.013
met de gedachte: M'n vrouw heeft m'n brief nog gekregen.

175
00:09:54.018 --> 00:09:56.020
Daar ging hij vanuit, neem ik aan.

176
00:09:57.000 --> 00:10:01.007
Goed dan dat hij niet heeft geweten dat z'n vrouw die brief niet kreeg.

177
00:10:01.012 --> 00:10:02.024
Of niet? Tragisch.

178
00:10:03.004 --> 00:10:07.001
Ik denk dat het beter is dat je het niet weet, dan heb je nog hoop.

179
00:10:15.018 --> 00:10:19.006
In het stadsarchief van Vlaardingen heeft Harm Jan...

180
00:10:19.011 --> 00:10:23.001
zowaar de trouwakte van Lammert en Maria weten te vinden.

181
00:10:23.006 --> 00:10:27.014
Het moment in 1658 waarop ze nog een zonnige toekomst voor zich zagen.

182
00:10:27.019 --> 00:10:30.013
En hoe zit het met de zwangerschap van Maria?

183
00:10:30.018 --> 00:10:33.021
Lammert wilde graag terug zijn voor de bevalling.

184
00:10:34.001 --> 00:10:37.002
Ook dit feit heeft Harm Jan boven water gehaald.

185
00:10:37.007 --> 00:10:38.019
Dit is juni 1666.

186
00:10:38.024 --> 00:10:41.024
Dat is 14 juni.

187
00:10:42.004 --> 00:10:44.007
Adam, dat is hem geworden.

188
00:10:44.012 --> 00:10:46.007
Het kindje is Adam geworden.

189
00:10:46.012 --> 00:10:50.024
Adam... En dan een opmerkelijk en zeldzaam document uit 1669.

190
00:10:51.004 --> 00:10:54.007
Een verslag van een bijeenkomst van de weeskamer.

191
00:10:54.012 --> 00:10:55.024
Wat is dit voor een boek?

192
00:10:56.004 --> 00:10:59.000
In dit boek staan alle akten van de weeskamer.

193
00:10:59.005 --> 00:11:02.023
Zodra iemand stierf, dan moest de weduwe of de weduwnaar...

194
00:11:03.003 --> 00:11:07.000
naar de weesmeesters toe en zeggen van: We moeten wat regelen.

195
00:11:07.005 --> 00:11:09.020
Voor die kinderen. Dan pakten ze dit boek.

196
00:11:10.000 --> 00:11:12.017
En daar schreven ze in wat er aan de hand was.

197
00:11:12.022 --> 00:11:14.024
Dus als Lammert overleden was...

198
00:11:15.004 --> 00:11:19.022
dan zou Maria hiernaartoe zijn gegaan, naar deze weeskamer...

199
00:11:20.002 --> 00:11:23.012
om een akte op te laten maken van...

200
00:11:23.017 --> 00:11:26.014
Van de situatie van de boedel.

201
00:11:26.019 --> 00:11:30.005
Van het huis, wat is er en hoe gaan we het verder regelen?

202
00:11:30.010 --> 00:11:33.006
In die tijd is de weeskamer een instelling...

203
00:11:33.011 --> 00:11:38.004
waar enkele notabelen oordelen over de gezinssituatie van weeskinderen.

204
00:11:38.009 --> 00:11:42.004
Ze bekijken of de kinderen na het overlijden van een ouder...

205
00:11:42.009 --> 00:11:45.001
in goede omstandigheden worden opgevoed.

206
00:11:45.006 --> 00:11:48.021
In geval van gebrek springt de weeskamer financieel bij.

207
00:11:49.001 --> 00:11:51.014
Een soort Jeugdzorg avant la lettre dus.

208
00:11:51.019 --> 00:11:56.000
Maar nu komt het, zij gaat voor getuigen die erbij zijn verklaren...

209
00:11:56.005 --> 00:11:59.018
Kijk, Hendrik Ketelanus. Die is getrouwd met haar zus.

210
00:11:59.023 --> 00:12:04.000
En Severijn Oosterwijck, dat is haar broer.

211
00:12:04.005 --> 00:12:07.010
Horlogemaker in Den Haag. Die zijn de getuigen. Ja.

212
00:12:07.015 --> 00:12:12.012
Die zijn verantwoordelijk voor dat wat zij belooft, ook gebeurt.

213
00:12:12.017 --> 00:12:14.004
Nou, een heel verhaal.

214
00:12:14.009 --> 00:12:16.007
Het belangrijkste staat hier.

215
00:12:16.012 --> 00:12:19.017
'Marietje Adams, weduwe van zalige, overleden...

216
00:12:19.022 --> 00:12:23.019
Lammert Jansz. Vermey, varensgezel.'

217
00:12:23.024 --> 00:12:29.010
Hoe zeker weten we dat Lammert, de briefschrijver, dat-ie dood is?

218
00:12:29.015 --> 00:12:32.015
Dat kan ze ook aangenomen hebben na zoveel tijd.

219
00:12:32.020 --> 00:12:34.020
Ja, omdat het zo lang stil bleef.

220
00:12:35.000 --> 00:12:38.015
Ja, want hij schrijft: 'Ik hoop bij de bevalling te zijn.'

221
00:12:38.020 --> 00:12:42.015
Het zou heel goed kunnen dat ze naar de schout is gegaan en zei:

222
00:12:42.020 --> 00:12:46.022
'Dit kan zo niet langer, ik wil hertrouwen.'

223
00:12:47.002 --> 00:12:48.014
Dat kan heel goed.

224
00:12:48.019 --> 00:12:51.002
En Lammert is dan waarschijnlijk...

225
00:12:51.007 --> 00:12:54.018
toch slachtoffer geworden van de christenslavernij?

226
00:12:54.023 --> 00:12:58.020
Dat verwacht ik wel, anders hadden we wel iets teruggevonden.

227
00:12:59.000 --> 00:13:02.018
Uit de archieven blijkt dat een scheepsmaat van Lammert...

228
00:13:02.023 --> 00:13:06.009
ook brieven naar huis schreef, tijdens dezelfde reis.

229
00:13:06.014 --> 00:13:09.006
Ook deze man schreef over Turkse kapers...

230
00:13:09.011 --> 00:13:12.009
en ook van deze man is nooit meer iets vernomen.

231
00:13:12.014 --> 00:13:16.007
Maar qua familierelatie zijn we nog geen steek verder. Nee.

232
00:13:16.012 --> 00:13:18.018
Ik hoop dat er snel antwoord op komt.

233
00:13:18.023 --> 00:13:20.016
Dus waar gaan we heen? Haha!

234
00:13:28.002 --> 00:13:31.022
Waar stammen jullie af van de hoofdrolspelers in deze brief?

235
00:13:32.002 --> 00:13:35.002
Het antwoord op die vraag staat in de brief zelf.

236
00:13:35.007 --> 00:13:37.020
Oke. Z'n naam is al een paar keer gevallen.

237
00:13:38.000 --> 00:13:42.016
Zojuist nog in het stadsarchief, om maar eens een tip te geven.

238
00:13:42.021 --> 00:13:46.009
Lees het laatste stukje eens voor. Daar komt-ie in voor.

239
00:13:46.014 --> 00:13:48.017
Vanaf hier.

240
00:13:48.022 --> 00:13:53.002
'Voorts is mijn schrijven zoveel als de groeten aan mijn moeder...

241
00:13:53.007 --> 00:13:55.024
en zusters en jouw broer...' 'Jouw broer.'

242
00:13:56.004 --> 00:14:00.003
De broer van Maria, het gaat om Severijn, de horlogemaker. Oke.

243
00:14:00.008 --> 00:14:04.007
Die was ook getuige bij het volgende huwelijk van z'n zus Maria.

244
00:14:04.012 --> 00:14:08.002
Severijn, daar stammen jullie rechtstreeks van af. Oke.

245
00:14:08.007 --> 00:14:12.004
Dat was geen arme sloeber en ook niet zomaar een horlogemaker.

246
00:14:12.009 --> 00:14:15.007
Nu wordt het spannend. Ik ben benieuwd.

247
00:14:25.006 --> 00:14:30.005
Hier heeft hij, meneer Severijn, z'n werkplaats gehad.

248
00:14:31.015 --> 00:14:37.007
En... z'n werkplaats zat in een... In een huisje... Pas op.

249
00:14:37.012 --> 00:14:39.020
Er komt een fietser aan. Sorry, hoor.

250
00:14:40.000 --> 00:14:42.015
Dat heet 'De drie mollen'. Ja, hier.

251
00:14:42.020 --> 00:14:45.015
Hier, 'In de drie mollen'.

252
00:14:46.023 --> 00:14:49.004
Dus dit is zijn werkplaats geweest?

253
00:14:49.009 --> 00:14:52.005
Ja, tegenwoordig een Italiaans restaurant.

254
00:14:52.010 --> 00:14:56.003
Hier zat-ie dus z'n horloges in elkaar te schroeven.

255
00:14:56.008 --> 00:14:59.008
Of z'n uurwerken. Dragen jullie zelf horloges?

256
00:14:59.013 --> 00:15:03.019
Ik al een tijdje niet meer, maar misschien moet ik het heroverwegen.

257
00:15:03.024 --> 00:15:07.008
Je verloochent je eigen achtergrond. Schandalig(!)

258
00:15:07.013 --> 00:15:10.007
Severijn was niet zomaar een klokkenmaker.

259
00:15:10.012 --> 00:15:13.013
Hij was een topleerling van Christiaan Huygens.

260
00:15:13.018 --> 00:15:17.000
Dat is een bekende. Je weet wie Christaan Huygens is.

261
00:15:17.005 --> 00:15:21.002
De grote wiskundige en tevens uitvinder van enorm veel zaken.

262
00:15:21.007 --> 00:15:25.004
Dus jullie stammen eigenlijk af van een behoorlijke hotshot.

263
00:15:25.009 --> 00:15:28.014
Ja, dat is wel een contrast met hoe zij leefden en...

264
00:15:28.019 --> 00:15:30.008
Hij had het dus wat beter.

265
00:15:30.013 --> 00:15:34.014
Van EEN van de armste wijken in Maassluis naar een horlogemaker.

266
00:15:34.019 --> 00:15:37.015
En eentje met groot aanzien. Van naam en faam.

267
00:15:37.020 --> 00:15:41.023
Hier werkte dus de klokkenmaker Severijn, terwijl z'n zwager...

268
00:15:42.003 --> 00:15:45.014
waarschijnlijk bittere tranen weende in de woestijn.

269
00:15:45.019 --> 00:15:49.020
'Door mij, Lammert Jansz. Vermey, uw man, trouw tot in den dood.'

270
00:15:50.000 --> 00:15:54.006
'Voorts niets anders dat ik u mijn allerliefst beminde vriendin...'

271
00:15:54.011 --> 00:15:57.005
'en kinderen duizendmaal goedenacht wens.'

272
00:15:57.010 --> 00:16:01.016
Severijn Oosterwijck, bemiddelde broer van de arme Maria Adams...

273
00:16:01.021 --> 00:16:05.001
is de sleutel tot het verleden van Sandra en Jolien.

274
00:16:05.006 --> 00:16:09.012
Severijn maakte niet alleen veel klokken maar kreeg ook veel zoons.

275
00:16:09.017 --> 00:16:12.018
Isaac, EEN van hen, volgen we door de tijd heen...

276
00:16:12.023 --> 00:16:15.002
en zien dan, generaties verder...

277
00:16:15.007 --> 00:16:18.016
de naam Van Vrijberghe de Coningh in de familie komen.

278
00:16:18.021 --> 00:16:21.006
En 300 jaar later verschijnen ze daar.

279
00:16:21.011 --> 00:16:25.014
Severijns nazaten, Sandra en Jolien van Vrijberghe de Coningh.

280
00:16:26.024 --> 00:16:29.005
De Grote Kerk van Den Haag.

281
00:16:31.001 --> 00:16:33.022
De kerk is een rode draad.

282
00:16:34.002 --> 00:16:37.024
Ik neem Sandra en Jolien mee naar de Huygens tentoonstelling.

283
00:16:38.004 --> 00:16:41.022
Verbaasd over het ontdekken van hun voorvader Severijn...

284
00:16:42.002 --> 00:16:45.017
ontmoeten ze Hans Hooijmaijers van het Boerhaave Museum.

285
00:16:45.022 --> 00:16:48.014
Want het werk van Severijn Oosterwijck...

286
00:16:48.019 --> 00:16:52.010
heeft de strijd met vadertje tijd zeker nog niet verloren.

287
00:16:52.015 --> 00:16:55.018
...door de beroemdste geleerde van Nederland.

288
00:16:55.023 --> 00:16:58.011
Dat is de uitvinding van de slingerklok.

289
00:16:58.016 --> 00:17:02.000
En daar heeft jullie voorvader wat mee te maken. Wauw!

290
00:17:02.005 --> 00:17:04.020
Is dat een kostbare klok? Behoorlijk, ja.

291
00:17:05.000 --> 00:17:07.021
In de orde van 100.000 euro. Zo!

292
00:17:08.001 --> 00:17:12.009
Als jullie goed kijken zie je een schildje onder het uurwerk.

293
00:17:12.014 --> 00:17:15.013
Ja, 'Severijn Oosterwijck'.

294
00:17:19.023 --> 00:17:21.023
Huygens was van een rijke komaf.

295
00:17:22.003 --> 00:17:26.004
Die verkeerde aan het hof, daar heb je net al iets van kunnen zien.

296
00:17:26.009 --> 00:17:29.016
Dus die ging natuurlijk niet zelf die klokken maken.

297
00:17:29.021 --> 00:17:33.016
Die besteedde dat uit en hij zocht toenadering tot Severijn.

298
00:17:33.021 --> 00:17:37.014
Die was ook klokkenmaker hier in Den Haag. En een hele goede.

299
00:17:37.019 --> 00:17:39.006
Ja, ja, ja.

300
00:17:50.023 --> 00:17:54.013
Huygens bedacht allerlei variaties op die slingerklok.

301
00:17:54.018 --> 00:17:58.009
En dan ging hij naar Oosterwijck om met hem te bespreken...

302
00:17:58.014 --> 00:18:00.009
van hoe ze dat nu konden doen.

303
00:18:00.014 --> 00:18:04.007
En die maakte dus meerdere prototypes van die slingerklok.

304
00:18:04.012 --> 00:18:08.003
Severijn was dus niet de grote denker, maar de uitvoerder.

305
00:18:08.008 --> 00:18:10.005
Ja, het was echt een vakman.

306
00:18:10.010 --> 00:18:11.022
Ja, een ambachtsman.

307
00:18:13.021 --> 00:18:16.009
Dus wij mogen de slinger een tikje geven?

308
00:18:16.014 --> 00:18:20.004
Ja, als jullie hem zo heel voorzichtig aan de gang zetten.

309
00:18:20.009 --> 00:18:24.000
Dat is wel maf, dat je iets wat je voorouder heeft gedaan...

310
00:18:24.005 --> 00:18:25.017
Oke.

311
00:18:29.007 --> 00:18:30.019
Heel raar dit.

312
00:18:45.012 --> 00:18:48.002
Zoveel jaar later. Ja.

313
00:18:48.007 --> 00:18:50.010
Jullie zitten er nu bij.

314
00:18:50.015 --> 00:18:52.023
Gelukkig, blij? Ja, heel bijzonder.

315
00:18:53.003 --> 00:18:57.002
Heel vreemd... Je beseft niet dat hij het ook aangeraakt heeft.

316
00:18:57.007 --> 00:19:00.018
Tevreden over de afloop van het verhaal? Ja, absoluut.

317
00:19:00.023 --> 00:19:02.018
Vroeger wordt nu.

318
00:19:02.023 --> 00:19:04.010
Vroeger wordt nu.

319
00:19:04.015 --> 00:19:07.005
Potverdorie, nu doet de flitser het niet.

320
00:19:12.001 --> 00:19:13.019
Dus... op Lammert.

321
00:19:13.024 --> 00:19:16.003
De arme drommel. Op Lammert.

322
00:19:16.008 --> 00:19:18.000
Proost. Bedankt.

323
00:19:18.005 --> 00:19:19.017
Ja, dank je wel.

324
00:19:19.022 --> 00:19:21.009
Heerlijk.

325
00:19:35.010 --> 00:19:36.022
Het is 1672.

326
00:19:37.002 --> 00:19:39.013
De derde Engelse Oorlog is een feit.

327
00:19:39.018 --> 00:19:41.009
In de lente van dat jaar...

328
00:19:41.014 --> 00:19:44.023
wordt er een Hollands schip gekaapt door de Engelsen.

329
00:19:45.003 --> 00:19:47.018
Ook op dat schip bevinden zich brieven...

330
00:19:47.023 --> 00:19:50.024
die komen van een schip dat op weg is naar Batavia.

331
00:19:51.004 --> 00:19:53.018
Opvallend is de brief van Annetje Wittebol.

332
00:19:53.023 --> 00:19:56.009
Zij schrijf aan haar vader in Amsterdam.

333
00:19:56.014 --> 00:20:02.004
Ze is zwanger en doodsbang dat ze haar kind onder erbarmelijke omstandigheden moet baren...

334
00:20:02.009 --> 00:20:04.005
en het zelf niet zal overleven.

335
00:20:04.011 --> 00:20:08.006
Uit haar brief van 21 november 1671 spreekt vooral angst.

336
00:20:10.009 --> 00:20:13.012
'Ik denk dat mijn leven spoedig voorbij zal zijn.'

337
00:20:13.017 --> 00:20:16.017
'Och, wat moet ik beginnen met mijn lieve kind?'

338
00:20:16.022 --> 00:20:19.010
'Dat zo'n moeilijk leven zal krijgen...

339
00:20:19.015 --> 00:20:22.005
in het vreemde land bij de zwarte mensen.'

340
00:20:22.010 --> 00:20:27.008
Anna heeft last van heimwee en kan de gedachten aan thuis niet van zich afzetten.

341
00:20:27.013 --> 00:20:30.016
'Ik verlang zo naar m'n lieve vader en broers.'

342
00:20:30.021 --> 00:20:32.020
'Ik denk aldoor aan jullie.'

343
00:20:37.000 --> 00:20:41.015
Dit is Kim Schofaerts, directeur van een adviesbureau.

344
00:20:41.020 --> 00:20:44.008
Ze is een nazaat van de familie Wittebol.

345
00:20:44.013 --> 00:20:46.008
Ze ontmoet Nettie Schwartz.

346
00:20:46.013 --> 00:20:50.012
Zij heeft onderzoek gedaan naar de brief van Annetje Wittebol.

347
00:20:50.017 --> 00:20:54.012
Ik heb me zo met Annetje bezig gehouden en nu zie ik een nazaat.

348
00:20:54.017 --> 00:20:58.007
Echt leuk! Je hebt de brief gelezen? Ja.

349
00:20:58.012 --> 00:21:01.015
Ze springt van de hak op de tak. Wat is er aan de hand?

350
00:21:01.020 --> 00:21:03.022
Het lijkt een soort paniekbrief.

351
00:21:04.002 --> 00:21:08.015
Ehm... En waar is ze? Waar is ze gestrand?

352
00:21:08.020 --> 00:21:11.018
Dat waren ook de vragen die bij mij opkwamen...

353
00:21:11.023 --> 00:21:14.002
toen ik die brief onder ogen kreeg.

354
00:21:14.007 --> 00:21:18.018
En wat zo leuk is, ik heb hier een facsimile van de echte brief.

355
00:21:18.023 --> 00:21:21.015
Natuurlijk niet het origineel. Goh!

356
00:21:21.020 --> 00:21:23.010
Kijk nou!

357
00:21:26.000 --> 00:21:27.012
Ach...

358
00:21:27.017 --> 00:21:32.002
Wat je zei over de paniekbrief, dat kun je ook zien aan het handschrift.

359
00:21:32.007 --> 00:21:35.015
Ze heeft... vanuit haar emotie geschreven.

360
00:21:35.020 --> 00:21:37.007
Ja, ja...

361
00:21:38.013 --> 00:21:42.001
En dat een vrouw het geschreven heeft, dat viel me ook op.

362
00:21:42.006 --> 00:21:45.021
Ja, dat is ook EEN van de bijzondere dingen van deze brief.

363
00:21:46.001 --> 00:21:49.001
De meeste brieven van vrouwen uit de 17e eeuw...

364
00:21:49.006 --> 00:21:53.001
zijn van de thuisblijvende vrouwen. Deze vrouw is onderweg.

365
00:21:53.006 --> 00:21:57.005
En dat is heel intrigerend. Ze had een kindje mee en was zwanger.

366
00:21:57.010 --> 00:21:59.020
Ja, en ze zat dus aan boord van dit schip.

367
00:22:00.000 --> 00:22:02.000
En in de Noordzee ging het al mis.

368
00:22:02.005 --> 00:22:04.002
Toch?

369
00:22:04.007 --> 00:22:06.013
Al gedoe. Ja.

370
00:22:06.018 --> 00:22:10.019
En dat ze ook niet naar haar man schrijft, maar naar haar familie.

371
00:22:10.024 --> 00:22:13.007
Dus die man is er misschien niet meer.

372
00:22:13.012 --> 00:22:16.019
Ja, dat is een raadsel als je deze brief leest.

373
00:22:16.024 --> 00:22:18.011
Ja, ja, ja.

374
00:22:18.016 --> 00:22:21.021
Maar ze heeft die brief geschreven tijdens de reis.

375
00:22:22.001 --> 00:22:25.018
En ze is vertrokken met een schip van dit type. O, ja?

376
00:22:25.023 --> 00:22:28.009
Ja, het schip heette De Hollandse Tuyn.

377
00:22:28.014 --> 00:22:32.004
De Hollandse Tuyn? Ja. Ze ging dus naar Batavia.

378
00:22:37.013 --> 00:22:40.007
Naar Batavia? Dus toch naar de West.

379
00:22:40.012 --> 00:22:44.003
Ik krijg heel vaak te horen: Ben jij Indisch? Ben je Spaans?

380
00:22:44.008 --> 00:22:48.005
Maar, nee, mijn moeder komt uit Oostenrijk.

381
00:22:48.010 --> 00:22:49.022
Dat is het enige.

382
00:22:50.002 --> 00:22:53.024
Op 5 oktober 1671 vertrekt Annetje Wittebol zwanger en wel...

383
00:22:54.004 --> 00:22:58.011
met haar tweejarige zoontje Benjamin vanaf Texel naar Batavia.

384
00:22:59.015 --> 00:23:04.019
En dan moet je je voorstellen dat er dus aan boord van dat schip...

385
00:23:04.024 --> 00:23:08.008
303, om precies te zijn, mensen waren.

386
00:23:08.013 --> 00:23:12.001
Van die 300 mensen waren er vier passagiers.

387
00:23:12.006 --> 00:23:13.018
Vier maar? Vier maar.

388
00:23:13.023 --> 00:23:17.001
Een man, twee vrouwen en EEN kind.

389
00:23:17.006 --> 00:23:19.014
En verder waren het zeelui.

390
00:23:19.019 --> 00:23:22.019
En niet voor een paar dagen, maar maanden.

391
00:23:22.024 --> 00:23:27.000
En ten tweede had je die strikte scheiding tussen voor en achter.

392
00:23:27.005 --> 00:23:29.015
Passagiers hadden een andere status.

393
00:23:29.020 --> 00:23:31.013
En het is zo gehorig als wat.

394
00:23:31.018 --> 00:23:35.000
Overal in het schip, ook al had je ruimte voor jezelf.

395
00:23:35.005 --> 00:23:37.005
Je hoorde altijd mensen.

396
00:23:39.009 --> 00:23:42.003
Het klapperen van de zeilen, altijd lawaai.

397
00:23:42.008 --> 00:23:44.015
Altijd lawaai! Altijd herrie.

398
00:23:44.020 --> 00:23:46.019
DREIGENDE MUZIEK

399
00:23:49.009 --> 00:23:52.001
Vrij snel komt het schip in de problemen...

400
00:23:52.006 --> 00:23:55.004
en dreigt al bij Zeeland op de klippen te lopen.

401
00:23:55.009 --> 00:23:58.018
Annetje schrijft: 'We waren zo lang op de Noordzee...

402
00:23:58.023 --> 00:24:00.012
en raakten de weg kwijt.'

403
00:24:00.017 --> 00:24:04.010
'We kwamen in grote problemen en liepen vast op de klippen.'

404
00:24:06.015 --> 00:24:09.020
Ze is waarschijnlijk ontzettend zeeziek geweest.

405
00:24:10.000 --> 00:24:11.021
Het was een gevaarlijke reis.

406
00:24:12.001 --> 00:24:14.016
En dan loopt er EEN kindje op z'n schip. Ja.

407
00:24:20.006 --> 00:24:24.009
Waarom gaat zo'n vrouw met een klein kind, zwanger...

408
00:24:24.014 --> 00:24:26.010
zo'n gevaarlijke reis maken?

409
00:24:26.015 --> 00:24:31.000
Dat ben ik gaan uitvissen en wat jou ook ontzettend zal intrigeren.

410
00:24:31.005 --> 00:24:35.015
Want waarom doet ze dat? Ze kan niet naar haar man zijn, want ze was zwanger.

411
00:24:35.020 --> 00:24:37.018
Zeven maanden doe je daarover.

412
00:24:37.023 --> 00:24:40.008
Ze kan niet zijn naar haar man gegaan zijn.

413
00:24:40.013 --> 00:24:43.002
Je hebt heel scherp gedacht. GELACH

414
00:24:43.007 --> 00:24:45.014
Die vragen heb ik mij ook gesteld.

415
00:24:45.019 --> 00:24:48.013
Daar komen we straks dichterbij. Ja.

416
00:24:53.008 --> 00:24:56.009
In het onderste deel van het schip, in het ruim.

417
00:24:56.014 --> 00:25:00.020
Er zat zo veel lading onderin: voedsel voor acht maanden, water.

418
00:25:01.000 --> 00:25:05.003
Goederen voor in Batavia. Munitie voor het fort daar.

419
00:25:05.008 --> 00:25:07.005
Alles moest mee.

420
00:25:07.010 --> 00:25:09.013
Hier sliepen mensen? Ja.

421
00:25:11.023 --> 00:25:15.010
Ging natuurlijk niet over frisse lucht en hygiene. Nee.

422
00:25:15.015 --> 00:25:17.016
Ging het helemaal niet over.

423
00:25:17.021 --> 00:25:21.011
Al die mensen, bovenop elkaar gepakt. O, man!

424
00:25:21.016 --> 00:25:25.017
Ongewassen, ongedierte. Ratten. Er liepen ratten. Ziekten.

425
00:25:25.022 --> 00:25:29.013
Het is een vreselijke situatie geweest.

426
00:25:29.018 --> 00:25:33.006
Dit deed je alleen, ja... Wanneer maak je zo'n reis?

427
00:25:33.011 --> 00:25:36.020
Als je geen ander middel van bestaan hebt. Als je moet.

428
00:25:37.000 --> 00:25:41.001
Wat moet je dan blij zijn als je aan land komt. Ja, he? Dat was 't ook.

429
00:25:41.006 --> 00:25:42.020
Dat was het ook.

430
00:25:44.006 --> 00:25:47.003
Nu komen we op het stuk waar Anna geweest is.

431
00:25:47.008 --> 00:25:49.001
Waar Anna wel geweest is.

432
00:25:49.006 --> 00:25:51.023
Want dit is achter de mast. Achter de mast.

433
00:25:52.003 --> 00:25:55.018
Dit is voor de officieren en de passagiers. De luxe.

434
00:25:55.023 --> 00:25:57.010
Bukken.

435
00:25:58.010 --> 00:26:02.010
Mensen waren kleiner, maar zij moesten ook vaak bukken. O, ja.

436
00:26:02.015 --> 00:26:05.024
En hier kon je overdag verblijven. Je moet even daar kijken.

437
00:26:06.004 --> 00:26:09.007
Dan weet je waar... Wat er ook bij hoorde hier.

438
00:26:11.001 --> 00:26:13.001
O, dit is het toilet? Heel goed.

439
00:26:13.006 --> 00:26:17.015
En dat was heel chique vergeleken bij wat we in het ruim... Ja.

440
00:26:17.020 --> 00:26:20.011
Het is goed dat we daar begonnen zijn. Ja.

441
00:26:20.016 --> 00:26:24.000
Dit is een plek waar Annetje gezeten heeft. Jeetje.

442
00:26:24.005 --> 00:26:28.013
En hier bracht ze dus haar tijd door. Zeven maanden lang. Ja.

443
00:26:28.018 --> 00:26:32.019
Bijna acht. Het lijkt wel een soort gevangenis, he. Ja.

444
00:26:32.024 --> 00:26:34.017
Maar wat moet je doen, he?

445
00:26:34.022 --> 00:26:36.009
Lezen, schrijven.

446
00:26:36.014 --> 00:26:41.005
Beetje breien misschien. Het kind bezighouden. Het kind bezighouden.

447
00:26:41.010 --> 00:26:44.015
En als het erg stormde, dan mochten ze hun bed niet uit.

448
00:26:44.020 --> 00:26:49.000
Dat was gevaarlijk. Soms wel drie dagen, met de kleren aan in bed.

449
00:26:49.005 --> 00:26:54.018
Door het oponthoud op de Noordzee, maakte Annetje zich grote zorgen over haar naderende bevalling.

450
00:26:54.023 --> 00:26:58.017
Ze heeft kennelijk gehoopt te bevallen aan wal, want ze schrijft:

451
00:26:58.022 --> 00:27:01.017
'Vader, ik zal op het schip moeten kramen.'

452
00:27:01.022 --> 00:27:03.013
'Ik weet me geen raad.'

453
00:27:03.018 --> 00:27:07.017
Het gaat naar die bevalling. En wat moet er dan van haar kleintje komen?

454
00:27:07.022 --> 00:27:11.007
Het kind, die in den vreemde... Die moet terug naar haar vader.

455
00:27:11.012 --> 00:27:16.002
Het moet niet in dat Indie, bij die zwarte mensen, opgevoed worden. Nee.

456
00:27:16.007 --> 00:27:18.012
Dus: angst. Heimwee.

457
00:27:20.002 --> 00:27:22.005
Zo zat ze hier. Ja.

458
00:27:23.021 --> 00:27:25.008
Naar, he?

459
00:27:28.010 --> 00:27:30.004
Moet je je indenken. Ja.

460
00:27:30.009 --> 00:27:34.018
Ook heeft Annetje geen vertrouwen in de arts die aan boord is.

461
00:27:34.023 --> 00:27:38.021
'De chirurgijnen aan boord, zij zijn zonder kennis.'

462
00:27:40.018 --> 00:27:45.007
De chirurgijnen in de 17e eeuw hadden ook wel de bijnaam van de 'slagers'.

463
00:27:45.012 --> 00:27:49.009
Ze waren dus ook goed in armen afknellen in 'n kabel, weet ik veel.

464
00:27:49.014 --> 00:27:54.000
Of zetten of gipsen. Aderlaten waren ze ook goed in. Verder ging 't niet.

465
00:27:54.005 --> 00:27:58.003
Een zwangere vrouw had hij vast niet zo vaak aan boord gehad. Nee.

466
00:27:59.003 --> 00:28:02.016
Waarom maakte ze deze reis? Waarom maakte ze deze reis?

467
00:28:02.021 --> 00:28:05.015
In de 17e eeuw kan het niet anders zijn...

468
00:28:05.020 --> 00:28:07.020
dat je dan ging emigreren.

469
00:28:08.000 --> 00:28:09.019
Als je zo'n reis maakte.

470
00:28:09.024 --> 00:28:13.016
Ze ging dus emigreren. Dat moet. Dat kan niet anders.

471
00:28:13.021 --> 00:28:17.021
Er kwamen geen beste berichten vandaan als het ging over gezondheid.

472
00:28:18.001 --> 00:28:19.013
Tropische ziekten.

473
00:28:19.018 --> 00:28:21.005
Ander voedsel.

474
00:28:21.010 --> 00:28:25.011
Op den duur kreeg Batavia de bijnaam: Kerkhof der Europeanen.

475
00:28:25.016 --> 00:28:27.024
Nou, dan hoef je het niet te vragen.

476
00:28:28.004 --> 00:28:31.012
En daar ging ze dan toch naartoe. Daar ging ze naartoe.

477
00:28:31.017 --> 00:28:33.016
Daar ging ze naartoe.

478
00:28:33.021 --> 00:28:35.008
Ja.

479
00:28:37.014 --> 00:28:39.015
We lopen nu op de Geldersekade.

480
00:28:39.020 --> 00:28:42.012
Want het adres van de brief heb je ook gezien.

481
00:28:42.017 --> 00:28:46.006
Ja, daar stond Geldersekade. Maar het nummer stond er niet bij.

482
00:28:46.011 --> 00:28:49.009
Ze gaan naar het huis waar de brief had moeten aankomen:

483
00:28:49.014 --> 00:28:52.002
Het huis van de broer van Annetje: Jan Wittebol.

484
00:28:52.007 --> 00:28:54.005
Volgens de transportakte...

485
00:28:54.010 --> 00:28:58.005
moet het huis van Jan Wittebol, waar de brief had moeten aankomen...

486
00:28:58.010 --> 00:29:00.004
op deze plek hebben gestaan.

487
00:29:00.009 --> 00:29:02.019
Kijk, dit is de envelop waarop stond:

488
00:29:02.024 --> 00:29:05.017
'Coopman op de Gelderse kaai.'

489
00:29:06.017 --> 00:29:10.001
En dan op weg naar het Rokin, nummer 78.

490
00:29:11.016 --> 00:29:14.015
Kijk. Hier stond een kerk.

491
00:29:14.020 --> 00:29:16.017
Een kerk! Op deze plek.

492
00:29:16.022 --> 00:29:19.009
Dit is de Nieuwezijds Kapel.

493
00:29:19.014 --> 00:29:21.001
Kijk.

494
00:29:22.001 --> 00:29:24.000
Tjee... Wat is hier gebeurd?

495
00:29:24.005 --> 00:29:26.000
Hier is Annetje getrouwd.

496
00:29:26.005 --> 00:29:30.009
Goh. Dit is de plek waar zij getrouwd is. Waar zij getrouwd is.

497
00:29:30.014 --> 00:29:32.021
Dit is de trouwakte. De trouwakte.

498
00:29:33.001 --> 00:29:39.002
Met: 'Nathaniel Goodhand, van Amsterdam, koopman, oud: 28 jaar.'

499
00:29:39.007 --> 00:29:42.020
'Anna Wittebol. Oud: 23 jaren.'

500
00:29:43.000 --> 00:29:45.015
En ze ondertekenen allebei.

501
00:29:45.020 --> 00:29:48.003
'Anna...' Kijk nou, hier. Ja.

502
00:29:48.008 --> 00:29:52.017
In deze kerk is hun eerste kind gedoopt.

503
00:29:52.022 --> 00:29:55.003
Dat was de helft van een tweeling.

504
00:29:55.008 --> 00:29:58.023
Het dode kindje is begraven in de Noorderkerk...

505
00:29:59.003 --> 00:30:02.020
en het kleine jongetje op het schip... Die was mee.

506
00:30:03.000 --> 00:30:06.010
Dat was het kind wat hier gedoopt is. Benjamin. Sjee...

507
00:30:06.015 --> 00:30:10.018
Benjamin?! Benjamin. Mijn jongste neef heet Benjamin. Nou!

508
00:30:10.023 --> 00:30:12.024
Die is net vorig jaar geboren.

509
00:30:13.004 --> 00:30:15.022
Maar wat ook heel opvallend is:

510
00:30:16.002 --> 00:30:17.018
Kijk wat het nu is.

511
00:30:17.023 --> 00:30:19.021
'Martelmuseum.' O.

512
00:30:20.001 --> 00:30:24.007
Een romantische trouwlocatie(!) Heel romantisch(!)

513
00:30:26.010 --> 00:30:28.015
Wat, nog een brief? Nog een brief.

514
00:30:29.015 --> 00:30:31.002
Hier.

515
00:30:32.002 --> 00:30:34.008
Het is niet Nederlands. Nee.

516
00:30:34.013 --> 00:30:37.016
Engels? Het is Engels. Heel goed.

517
00:30:37.021 --> 00:30:40.001
Kijk naar de ondertekening.

518
00:30:40.006 --> 00:30:43.003
Nathaniel Goodhand.

519
00:30:43.008 --> 00:30:46.019
En dat is de naam die in de trouwakte... Terugkomt. Ja.

520
00:30:46.024 --> 00:30:49.008
Dit is dus de brief van haar man.

521
00:30:50.010 --> 00:30:53.007
Annetje Wittebol trouwt met een Engelsman.

522
00:30:53.012 --> 00:30:55.021
Geweldig! Zijn brief...

523
00:30:56.001 --> 00:30:57.021
en de brief van Annetje...

524
00:30:58.001 --> 00:31:02.002
hebben in elkaar gevouwen gezeten en zijn toen dichtgelakt...

525
00:31:02.007 --> 00:31:07.006
met de bedoeling dat ze op de Geldersekade zouden worden afgeleverd.

526
00:31:07.011 --> 00:31:09.000
Dus hij was aan boord?

527
00:31:09.005 --> 00:31:10.017
Misschien.

528
00:31:10.022 --> 00:31:13.013
Moet zo geweest zijn. Ja, hij was aan boord.

529
00:31:13.018 --> 00:31:19.007
Nathaniel Goodhand is dus samen met zijn vrouw Annetje en zoon Benjamin op weg naar Batavia.

530
00:31:19.012 --> 00:31:22.003
Nathaniel schrijft een brief aan zijn vader.

531
00:31:22.008 --> 00:31:25.013
Met name over de slechte omstandigheden op het schip.

532
00:31:44.004 --> 00:31:46.003
Pas later, bij onderzoek...

533
00:31:46.008 --> 00:31:48.003
kwam deze brief in beeld.

534
00:31:48.008 --> 00:31:50.020
En toen bleek hoe het geweest moet zijn.

535
00:31:51.000 --> 00:31:54.007
Want hoe weten jullie dat die brieven dan in elkaar zaten?

536
00:31:54.012 --> 00:31:56.011
Je kan het aan de vouwen zien.

537
00:31:56.016 --> 00:32:00.008
Maar je kon het ook zien aan de ondertekening. Hier.

538
00:32:00.013 --> 00:32:02.012
En op de brief van Anna staat:

539
00:32:02.017 --> 00:32:05.010
'Gelieve ingeleide te bezorgen.'

540
00:32:05.015 --> 00:32:07.012
In ditzelfde handschrift.

541
00:32:07.017 --> 00:32:09.014
O! Jee, zeg!

542
00:32:09.019 --> 00:32:11.022
Echt een belevenis. Ja, leuk, he?

543
00:32:12.002 --> 00:32:13.018
Ja, heel leuk!

544
00:32:13.023 --> 00:32:17.000
Hoe stamt Kim Schofaerts af van de familie Wittebol?

545
00:32:17.005 --> 00:32:20.012
De stamboom begint bij Cornelis Wittebol uit Amsterdam.

546
00:32:20.017 --> 00:32:23.011
Hij trouwt in 1635 met Giertje Jans.

547
00:32:23.016 --> 00:32:27.004
Samen krijgen ze drie kinderen: broers Jan en Laurens...

548
00:32:27.009 --> 00:32:29.010
en dochter Annetje Wittebol.

549
00:32:29.015 --> 00:32:32.015
Annetje schrijft de brief aan haar vader en broers.

550
00:32:32.020 --> 00:32:34.011
Dat zijn dus Jan en Laurens.

551
00:32:34.016 --> 00:32:37.013
Laurens wordt geboren in 1641 in Amsterdam...

552
00:32:37.018 --> 00:32:40.002
en trouwt met Ariaantje Keeman.

553
00:32:40.007 --> 00:32:41.019
Ze krijgen acht kinderen.

554
00:32:41.024 --> 00:32:45.013
Dochter Geertrui Wittebol, geboren in Amsterdam, 1674...

555
00:32:45.018 --> 00:32:49.001
trouwt in 1691 Adriaen Assenbergh.

556
00:32:49.006 --> 00:32:52.012
Ook hun zoon, Louis Assenbergh, geboren in 1699...

557
00:32:52.017 --> 00:32:54.017
trouwt weer een Amsterdamse.

558
00:32:54.022 --> 00:33:00.000
Zijn dochter Louisa trouwt met de Friese dijkgraaf Ernst Willem van Wijdeburgh.

559
00:33:00.005 --> 00:33:03.008
Achterachterkleindochter Wilhelmina Wilterdink...

560
00:33:03.013 --> 00:33:06.004
trouwt met Willem Jacob Bitter in 1884.

561
00:33:06.009 --> 00:33:09.023
Hij wordt rentmeester van het mooie landgoed Twickel in Delden...

562
00:33:10.003 --> 00:33:12.013
net als zijn zoon Willem Hendrik Bitter.

563
00:33:12.018 --> 00:33:16.018
Willem Hendrik krijgt vier kinderen, waarvan Willem Jacob er een is.

564
00:33:16.023 --> 00:33:20.017
Die krijgt twee dochters, Catharina en Liesbeth, en een zoon, Willem.

565
00:33:20.022 --> 00:33:24.006
Catharina krijgt drie kinderen, onder wie Kim Schofaerts.

566
00:33:26.002 --> 00:33:29.006
Kim brengt een bezoek aan het stadsarchief in Amsterdam.

567
00:33:29.011 --> 00:33:33.010
Historicus Judith Brouwer vond meer informatie over Nathaniel Goodhand.

568
00:33:33.015 --> 00:33:38.016
Amsterdam was in de 18de eeuw al een migrantenstad, vanwege de grote werkgelegenheid.

569
00:33:38.021 --> 00:33:42.023
Nathaniel is dan ook terug te vinden in een van de zogenaamde poorterboeken.

570
00:33:43.003 --> 00:33:46.004
Wat een boeken, he. Ja. O kijk, daar staat-ie. Ja.

571
00:33:46.009 --> 00:33:49.015
'Nathaniel Goodhand, Lincolnshire in Engeland...'

572
00:33:49.020 --> 00:33:53.000
'koopman, heeft zijn poortereed gedaan.'

573
00:33:53.005 --> 00:33:56.000
'Getrouwd hebbende Anna Wittebol.'

574
00:33:56.005 --> 00:34:00.022
'Dochter van Cornelis Arendzoon Wittebol.'

575
00:34:01.002 --> 00:34:03.006
'9 mei 1668.'

576
00:34:03.011 --> 00:34:09.006
Interessant hierbij is dat de Amsterdamse vrouwen en meisjes heel erg populair waren.

577
00:34:09.011 --> 00:34:13.005
En Annetje was in het bezit van een bepaald recht.

578
00:34:13.010 --> 00:34:15.006
Het poorterrecht heette dat.

579
00:34:15.011 --> 00:34:18.024
Hij kreeg dat recht ook, door met haar te trouwen.

580
00:34:19.004 --> 00:34:22.012
En verkreeg op die manier ook allerlei voorrechten...

581
00:34:22.017 --> 00:34:27.016
die hem hielpen bij het uitoefenen van zijn beroep. Hij was koopman.

582
00:34:27.021 --> 00:34:32.017
Ja. Dus het was voor Goodhand, laten we zeggen, een slimme zet...

583
00:34:32.022 --> 00:34:35.005
dat hij met Annetje in het huwelijk trad.

584
00:34:35.010 --> 00:34:39.023
Voor Annetje was het ook een goede partij, match, deze Nathaniel.

585
00:34:40.003 --> 00:34:44.014
Omdat hij koopman was en een hoogstaand beroep uitoefende.

586
00:34:44.019 --> 00:34:49.014
Wat we nog meer weten, is dat hij op de Oudezijds Achterburgwal woonde.

587
00:34:49.019 --> 00:34:54.017
Waar de gegoeden van de Amsterdamse samenleving woonden toen.

588
00:34:54.022 --> 00:34:59.003
Voor beide partijen was het 'n goede match. Een goede match. Precies.

589
00:34:59.008 --> 00:35:02.021
Door dit poortersrecht krijgt de Engelse Nathaniel...

590
00:35:03.001 --> 00:35:04.016
een baan bij de VOC.

591
00:35:04.021 --> 00:35:06.020
En omdat hij een koopman was...

592
00:35:07.000 --> 00:35:08.023
dus hoog in de beroepsgroep...

593
00:35:09.003 --> 00:35:13.024
mocht z'n vrouw ook... Mee. Gelukkig met hem mee naar Oost-Indie. Ja.

594
00:35:14.004 --> 00:35:17.021
En toen begon de ellende. Ja, toen begon het allemaal nog.

595
00:35:18.001 --> 00:35:19.013
Ja.

596
00:35:19.018 --> 00:35:21.009
Tjee, zeg.

597
00:35:21.014 --> 00:35:25.012
Wat we nu dus weten is dat de zwangere Annetje met Nathaniel...

598
00:35:25.017 --> 00:35:29.012
en hun zoontje Benjamin op het schip zitten, op weg naar Batavia...

599
00:35:29.017 --> 00:35:31.017
om daar een nieuw leven op te bouwen.

600
00:35:31.022 --> 00:35:37.007
Zes weken na hun vertrek komen ze aan bij het eiland Sint Jago, een van de Kaapverdische Eilanden.

601
00:35:37.012 --> 00:35:41.016
Met een aantal andere VOC-schepen legden ze daar aan. Als tussenstop.

602
00:35:41.021 --> 00:35:45.017
Ja. Dat stond ook in haar brief. Ze hadden gebrek aan water.

603
00:35:45.022 --> 00:35:48.020
In zijn brief staat dat er veel zieken waren.

604
00:35:56.012 --> 00:36:00.014
Ze zijn vertrokken van Sint Jago. Met water en fruit en groenten.

605
00:36:00.019 --> 00:36:03.015
Hun volgende stop... Kaap de Goede Hoop. Ja.

606
00:36:03.020 --> 00:36:07.000
En daar... Wat doet hij daar? Iets bijzonders.

607
00:36:08.004 --> 00:36:12.006
Nathaniel heeft daar voor zijn vrouw een slavin gekocht.

608
00:36:12.011 --> 00:36:14.004
Slavin? Ja.

609
00:36:14.009 --> 00:36:15.021
Ze heet Florinde.

610
00:36:16.001 --> 00:36:18.016
En ze kost 70 rijksdaalders.

611
00:36:18.021 --> 00:36:21.000
Nu zo'n 10.000 euro. Ongeveer.

612
00:36:21.005 --> 00:36:24.015
Behoorlijk in die tijd. Dus hij was ook heel wanhopig dan.

613
00:36:24.020 --> 00:36:28.000
Hij zag het ook niet meer zitten. Met zo'n paniekvrouw.

614
00:36:28.005 --> 00:36:32.000
Misschien wilde hij die slavin wel. Voor zichzelf. Hahaha!

615
00:36:32.005 --> 00:36:34.019
Dat weet ik niet. ZE LACHEN

616
00:36:35.021 --> 00:36:39.000
En Florinde ging mee. Die ging mee. Naar Batavia.

617
00:36:41.023 --> 00:36:43.010
En dan...

618
00:36:43.015 --> 00:36:47.015
Dan is natuurlijk het meest spannende... Zijn ze aangekomen?

619
00:36:47.020 --> 00:36:50.022
En hoe gaat het met die baby? Ik heb iets bijzonders.

620
00:36:51.002 --> 00:36:53.020
De VOC registreerde alles.

621
00:36:54.000 --> 00:36:55.021
Bijna alles.

622
00:36:56.001 --> 00:36:59.003
En die hield dus bij in Batavia...

623
00:36:59.008 --> 00:37:01.017
in het kasteel Batavia, het fort...

624
00:37:01.022 --> 00:37:06.000
alle inkomende en uitkomende mensen, goederen, schepen.

625
00:37:06.005 --> 00:37:07.023
Alles werd opgeschreven.

626
00:37:08.003 --> 00:37:09.015
Dit is een kopie...

627
00:37:09.020 --> 00:37:12.019
uit het dagregister van kasteel Batavia.

628
00:37:12.024 --> 00:37:15.024
Uit 1672. 1672. Ja. Dagregister.

629
00:37:16.004 --> 00:37:17.016
Dagregister.

630
00:37:17.021 --> 00:37:19.019
O, kijk nou. En dan staat er:

631
00:37:19.024 --> 00:37:23.018
'Ze waren nog sterck, 297 personen.'

632
00:37:23.023 --> 00:37:27.022
'Daar onder gerekend twee vrouwen en vier kinderen.'

633
00:37:28.002 --> 00:37:32.010
'Dogh had de onderkoopmansvrouw tusschen de Caap en Batavia...'

634
00:37:32.015 --> 00:37:35.011
Een tweeling! '2 kinderen te gelyck gehaelt.'

635
00:37:35.016 --> 00:37:39.011
Jeetje. Dus twee keer een tweeling. Benjamin was eerst alleen.

636
00:37:39.016 --> 00:37:42.011
Zij krijgt er twee en die andere vrouw nog een.

637
00:37:42.016 --> 00:37:46.011
Ze komen met vier kleine kinderen in Batavia aan. Een tweeling!

638
00:37:46.016 --> 00:37:50.003
Een tweede tweeling! Een tweede tweeling. Ja, en levend.

639
00:37:50.008 --> 00:37:53.023
En levend, anders stonden ze er hier niet in. Jeetje.

640
00:37:54.003 --> 00:37:57.006
We drinken eerst even de koffie. Even een slokje nemen.

641
00:37:57.011 --> 00:37:59.012
Ja, dat is een schokkende...

642
00:37:59.017 --> 00:38:03.019
Nou, schokkend... Nou, van die slaaf vind ik wel schokkend, ja.

643
00:38:04.021 --> 00:38:10.001
En dat ze dan twee tweelingen heeft gekregen. Dat is ook erg... Bizar.

644
00:38:10.006 --> 00:38:14.011
Ja. En zo deed je dat dus. Je kocht dan hulp. Je kocht hulp.

645
00:38:14.016 --> 00:38:18.015
Hoe het verder met hun in Batavia is gegaan, weten we niet.

646
00:38:18.020 --> 00:38:22.011
Wat we wel weten is dat ze hier in de kerk begraven is.

647
00:38:22.016 --> 00:38:26.017
Dus ze is teruggekomen? Dat moet. Ja. Want ze ligt hier.

648
00:38:38.012 --> 00:38:40.016
Mooie lichte kerk, he. Ja.

649
00:38:40.021 --> 00:38:42.008
Ruim ook.

650
00:38:45.017 --> 00:38:48.016
Ze is begraven januari 1713.

651
00:38:48.021 --> 00:38:52.007
1713. Ze is in 1644 geboren.

652
00:38:52.012 --> 00:38:56.010
Ze was 69 toen ze hier begraven werd.

653
00:38:56.015 --> 00:38:59.001
Dat is voor die tijd zelfs oud. Ja.

654
00:38:59.006 --> 00:39:02.003
Is behoorlijk. Dus ze is toch vrij sterk geweest.

655
00:39:02.008 --> 00:39:05.008
Misschien wel tenger, maar wel sterk. Taai. Ja, ja.

656
00:39:05.013 --> 00:39:08.023
In het archief is de begrafenisakte van Anna.

657
00:39:09.003 --> 00:39:11.006
Daar staat: Anna Wittebol.

658
00:39:11.011 --> 00:39:12.023
Prinsengracht.

659
00:39:13.003 --> 00:39:14.023
Op diezelfde regel staat:

660
00:39:15.003 --> 00:39:17.015
SV 48.

661
00:39:17.020 --> 00:39:20.014
Suidvak nummer 48.

662
00:39:20.019 --> 00:39:24.019
Kijk, dit is dus de uitvergroting van de zuidgevel.

663
00:39:25.019 --> 00:39:27.016
48 ligt dan hier. Daar.

664
00:39:27.021 --> 00:39:29.019
Ja. 41? 48 moeten we hebben.

665
00:39:29.024 --> 00:39:32.017
Ja, afpassen. Heel goed, afpassen.

666
00:39:32.022 --> 00:39:34.015
44. Dan moeten we verder.

667
00:39:34.020 --> 00:39:36.020
45. Het is een stap.

668
00:39:39.016 --> 00:39:41.013
Hier moet het dan zijn.

669
00:39:41.018 --> 00:39:43.005
Tja...

670
00:39:44.005 --> 00:39:46.007
Wat bijzonder, he. Ja, he.

671
00:39:47.022 --> 00:39:52.009
Het is wel raar om zo op het graf van je voorouders zo te staan.

672
00:39:53.011 --> 00:39:56.008
En bijzonder ook. Heel bijzonder. Ja.

673
00:39:56.013 --> 00:39:59.006
Dat het toch zo ver teruggaat. Ja.

674
00:40:00.022 --> 00:40:05.003
Ze is gedoopt in deze kerk. En ze is begraven in de kerk.

675
00:40:05.008 --> 00:40:10.000
In het graf waar haar ouders liggen, haar vader, haar moeder...

676
00:40:10.005 --> 00:40:12.005
en haar eerste kindje.

677
00:40:12.010 --> 00:40:15.023
De helft van de tweeling van Benjamin.

678
00:40:16.003 --> 00:40:18.021
Ja. De cirkel is rond.

679
00:40:20.009 --> 00:40:23.009
We kennen nu een stuk van haar leven, maar niet alles.

680
00:40:23.014 --> 00:40:25.012
Niet wat daar is gebeurd. Nee.

681
00:40:25.017 --> 00:40:30.002
Wat in Batavia is gebeurd met haar, met haar man, haar kinderen...

682
00:40:30.007 --> 00:40:32.022
Dat weten we niet. Niet bekend, nee.

683
00:40:33.002 --> 00:40:34.024
We weten veel, maar dat niet.

684
00:40:35.004 --> 00:40:40.017
We weten alleen dat ze terug kwam. Ja. En dat ze hier begraven ligt.

685
00:40:41.021 --> 00:40:43.008
Ja.

686
00:40:43.013 --> 00:40:47.013
Maar we vinden toch nieuwe sporen van Annetje en Nathaniel in Indonesie.

687
00:40:47.018 --> 00:40:50.011
Volgende week meer in Brieven boven water.

688
00:40:50.016 --> 00:40:53.013
Vroeger wordt nu. Vroeger wordt nu. Ja.

