WEBVTT

1
00:00:03.014 --> 00:00:05.001
888

2
00:00:13.012 --> 00:00:16.008
Vorig jaar overleed ze in relatieve stilte.

3
00:00:16.013 --> 00:00:18.010
In deze Profiel komt ze tot leven.

4
00:00:18.015 --> 00:00:21.012
Ik denk dat ze meer vrienden dan vriendinnen had.

5
00:00:21.017 --> 00:00:25.013
Ze scheen een sex-appeal te hebben dat zelden voorkwam.

6
00:00:25.018 --> 00:00:28.010
Ze was de enige vrouw met een Militaire Willemsorde.

7
00:00:28.015 --> 00:00:31.016
Daar is ze nooit onderwerp van gesprek geweest.

8
00:00:31.021 --> 00:00:35.009
Helemaal niet. Alleen Wilhelmina was daarin haar gelijke.

9
00:00:35.014 --> 00:00:38.017
Zij kan met Wilhelmina en met jou opschieten.

10
00:00:38.022 --> 00:00:40.015
Een meisje met leeuwenmoed.

11
00:00:40.020 --> 00:00:45.013
Toen die Duitsers in dekking waren omdat die jagers overkwamen...

12
00:00:45.018 --> 00:00:49.006
fietste zij als een gek die brug op. Geheim agent.

13
00:00:53.019 --> 00:00:56.014
Onze enige soldate van Oranje.

14
00:00:56.019 --> 00:01:01.008
Ze had de opdracht om die microfilms persoonlijk aan prins Bernhard te geven.

15
00:01:01.013 --> 00:01:03.007
Dat was haar missie.

16
00:01:04.012 --> 00:01:08.010
Vanavond in Profiel: het ultieme portret van ridder Jos.

17
00:01:11.014 --> 00:01:14.022
Hier op de Noordzee vond ze haar laatste rustplaats.

18
00:01:15.002 --> 00:01:18.015
De coÈordinaten van deze plek vormen haar geboortedatum.

19
00:01:20.024 --> 00:01:25.017
Uit Limburgs bloed geboren, maar in leven en sterven een Haagse dame.

20
00:01:25.022 --> 00:01:28.016
Een meisje nog toen de oorlog begon.

21
00:01:28.021 --> 00:01:31.000
Een parachutist.

22
00:01:31.005 --> 00:01:33.013
Verzetsvrouw zonder vrees.

23
00:01:33.018 --> 00:01:39.013
Boven deze zee die ze overstak om te vechten voor Holland beleefde ze haar ultieme dropping.

24
00:01:39.018 --> 00:01:44.005
Jos Gemmeke, alias De Sphinx.

25
00:01:59.018 --> 00:02:03.024
Tussen de codevellen zien we dan het pistooltje van moeder.

26
00:02:04.004 --> 00:02:07.017
Een echte lady Browning. Klein formaat.

27
00:02:08.017 --> 00:02:12.010
7.62. Ik krijg het magazijn er niet meer uit.

28
00:02:13.017 --> 00:02:15.018
Leeg. Het zou te gevaarlijk zijn.

29
00:02:16.017 --> 00:02:20.023
Ze heeft het nooit hoeven gebruiken, dat is een geruststelling.

30
00:02:21.003 --> 00:02:23.002
We hebben het haar gevraagd.

31
00:02:23.007 --> 00:02:24.024
Nee, nooit nodig gehad.

32
00:02:26.007 --> 00:02:30.004
Als het had gemoeten, had ze het gedaan.

33
00:02:30.009 --> 00:02:34.010
Niet om te doden, maar om haar werk in veiligheid te brengen.

34
00:02:34.015 --> 00:02:36.024
Zo moet je het zien.

35
00:02:37.004 --> 00:02:41.000
Dat waren de codevellen van het Letter one-time pad systeem.

36
00:02:42.002 --> 00:02:44.010
Dat zat in haar jurken genaaid.

37
00:02:52.016 --> 00:02:55.007
PIEPJES

38
00:02:57.008 --> 00:03:03.020
Het oorlogsleven van Jos Gemmeke, toen ook bekend als Elsje van Dalen, roept vragen op.

39
00:03:04.000 --> 00:03:07.017
Wie was ze? Wat deed ze? Waarom?

40
00:03:07.022 --> 00:03:10.008
Impulsief, kordaat. Eenmaal A is A.

41
00:03:10.013 --> 00:03:12.018
Daar wordt niet van afgeweken.

42
00:03:12.023 --> 00:03:15.008
Zelf zei ze altijd: Ja, die rotmoffen.

43
00:03:15.013 --> 00:03:18.000
Wat moeten we daarmee?

44
00:03:18.005 --> 00:03:19.024
Die moeten eruit.

45
00:03:20.004 --> 00:03:26.004
Voor het eerst spreekt Willem Fick, zoon van Jos Gemmeke en haar eerste man, over zijn moeder.

46
00:03:26.009 --> 00:03:33.020
Na de inval in 1940 sluit ze zich als 17-jarige zonder een spoor van twijfel direct aan bij het verzet.

47
00:03:34.000 --> 00:03:40.003
De Duitser en de destructieve nazi-ideologie moeten bestreden worden, vindt ze.

48
00:03:40.008 --> 00:03:43.021
En dat doet ze. Samen met leeftijdgenoten gebruikt ze...

49
00:03:44.001 --> 00:03:48.015
hoe ironisch, het Vredespaleis in Den Haag als clandestiene drukkerij.

50
00:03:48.020 --> 00:03:50.021
We zijn begonnen met de illegale pers.

51
00:03:51.001 --> 00:03:52.021
Je maintiendrai.

52
00:03:53.001 --> 00:03:56.003
Vrijdagavond lieten we ons insluiten in het Vredespaleis.

53
00:03:56.008 --> 00:04:00.013
Dan moesten we naar beneden, we haalden de stencilmachines op.

54
00:04:00.018 --> 00:04:02.012
Die niet te tillen waren.

55
00:04:02.017 --> 00:04:06.007
We moesten alle trappen in het donker op, tot we naar zolder kwamen.

56
00:04:06.012 --> 00:04:11.007
Dan werkten we daar van vrijdagnacht tot maandagochtend vroeg.

57
00:04:11.012 --> 00:04:15.003
We waren aan een stuk door bezig. Dat was killing, eigenlijk.

58
00:04:15.008 --> 00:04:18.001
Maar het was de enige manier om het te doen.

59
00:04:18.006 --> 00:04:21.015
Er was dan niemand in het gebouw. Ze ging ervoor.

60
00:04:21.020 --> 00:04:26.016
Illegale krantjes, onderduiken bij mensen die je niet kent, eh...

61
00:04:26.021 --> 00:04:29.008
In een trein met een koffer wapens.

62
00:04:29.013 --> 00:04:31.024
Ze voelde het aan als het fout zou gaan.

63
00:04:32.018 --> 00:04:34.009
Dan handelde ze ernaar.

64
00:04:34.014 --> 00:04:38.000
Als ze een afspraak had, de meest beroemde was in Utrecht...

65
00:04:38.005 --> 00:04:40.017
een afspraak ergens in het centrum.

66
00:04:40.022 --> 00:04:45.000
Toen ze binnenstapte voor 't contact dat ze moest leggen...

67
00:04:45.005 --> 00:04:49.006
Ze is er toen via een andere uitgang uitgegaan. En het bleek ook een val.

68
00:04:49.011 --> 00:04:52.024
Die mensen zijn opgerold. Ze had een groot gevoel daarvoor.

69
00:04:53.004 --> 00:04:57.013
En daardoor nam ze mogelijk makkelijker risico's.

70
00:04:57.018 --> 00:05:00.020
Zonder erbij na te denken ging ze ervoor, of niet.

71
00:05:01.000 --> 00:05:04.004
Bang? Dat stond niet in het woordenboek.

72
00:05:05.016 --> 00:05:07.003
Echt bang, nee.

73
00:05:08.000 --> 00:05:11.001
Ze wilde iets doen tegen de Duitsers.

74
00:05:11.006 --> 00:05:16.000
Het is bijna vijf jaar geweest dat ze 'iemand anders was'.

75
00:05:16.005 --> 00:05:24.001
Als je leeft onder schuilnamen en bang moet zijn voor thuis, thuis niet kunt vertellen wat je doet...

76
00:05:24.006 --> 00:05:31.007
Ik bedoel... Ze heeft weleens gezegd dat ze altijd angst heeft gehad dat haar moeder...

77
00:05:31.012 --> 00:05:38.014
Omdat haar moeder, zoals moeders toen waren, heel beschermend naar haar twee dochters was...

78
00:05:38.019 --> 00:05:44.010
Als ze geweten zou hebben dat ma in de clandestiniteit zat...

79
00:05:44.015 --> 00:05:50.012
dan was oma in staat geweest om de Gestapo te bellen, zei ze eens.

80
00:05:50.017 --> 00:05:54.011
Een hele gelovige moeder die niets goed vond van de kinderen.

81
00:05:54.016 --> 00:06:01.003
Ze leidde haar twee dochters alleen maar op voor een goed huwelijk.

82
00:06:01.008 --> 00:06:07.015
En ze vond dat afschuwelijk, want dat paste niet bij Jos.

83
00:06:07.020 --> 00:06:10.005
Want Jos wilde heel wat anders in het leven.

84
00:06:10.010 --> 00:06:12.006
Ze wilde iets doen, en deed dat.

85
00:06:12.011 --> 00:06:16.004
Vijf jaar lang reisde ze per trein en fiets door Nederland.

86
00:06:16.009 --> 00:06:20.009
Met wapentransporten, vervoer van geheime zenders, het drukken...

87
00:06:20.014 --> 00:06:24.013
en verspreiden van illegale kranten waagde ze vijf jaar haar leven.

88
00:06:24.018 --> 00:06:26.005
PIEPJES

89
00:06:32.002 --> 00:06:36.005
Na de oorlog krijgt ze voor al haar verzetswerk de Militaire Willemsorde.

90
00:06:36.010 --> 00:06:40.000
Uit handen van koningin Juliana en prinses Wilhelmina...

91
00:06:40.005 --> 00:06:43.021
bij wie ze tijdens de oorlog op de thee in Londen was geweest.

92
00:06:44.001 --> 00:06:48.008
In de Burgerzaal van het paleis reikt koningin Juliana onderscheidingen uit...

93
00:06:48.013 --> 00:06:51.018
voor betoonde moed, waaronder zeven Militaire Willemsordes.

94
00:06:51.023 --> 00:06:58.001
Prinses Wilhelmina, draagster van de Militaire Willemsorde, stelt er prijs op hierbij aanwezig te zijn.

95
00:06:58.006 --> 00:07:04.012
Nederland ziet u aan als helden en is trots op u.

96
00:07:14.019 --> 00:07:16.017
Jos Gemmeke was groot nieuws.

97
00:07:16.022 --> 00:07:23.010
Nog steeds is ze de enige burgervrouw in Nederland ooit die de Militaire Willemsorde mocht dragen.

98
00:07:23.021 --> 00:07:28.016
Een unicum dat voorbijging aan zoon Willem, die een kleine jongen was.

99
00:07:29.015 --> 00:07:33.003
Nee, het is thuis nooit onderwerp van gesprek geweest.

100
00:07:33.008 --> 00:07:34.020
Nooit.

101
00:07:35.000 --> 00:07:40.008
Er werd nooit gesproken over haar oorlogsverleden, laat staan de Militaire Willemsorde.

102
00:07:40.013 --> 00:07:45.013
Pas bij de confrontatie, het naar buiten treden bij parades en dodenherdenkingen...

103
00:07:45.018 --> 00:07:49.015
Dat was het eerste besef: O, mijn moeder is niet zomaar mijn moeder.

104
00:07:49.020 --> 00:07:52.013
Ze is meer dan alleen moeder.

105
00:07:55.010 --> 00:08:00.019
Als kinderen, als we met ma uit eten gingen, ging ze nooit met de rug naar het publiek zitten.

106
00:08:00.024 --> 00:08:06.008
Ze wilden een gesloten iets achter zich hebben, zodat ze wist dat er van achteren niks kon komen.

107
00:08:06.013 --> 00:08:11.002
Ze heeft de oorlog meegemaakt en het heeft haar leven 'n paar keer gered.

108
00:08:11.007 --> 00:08:14.000
Dus dat is bij haar ingebakken.

109
00:08:14.005 --> 00:08:15.017
NERVEUS MUZIEKJE

110
00:08:24.022 --> 00:08:26.012
Dit is m'n poederdoos.

111
00:08:26.017 --> 00:08:33.014
Toen ik door de linies ging, heb ik daar veel microfilms ingestopt.

112
00:08:34.011 --> 00:08:38.006
Achter de spiegel zaten microfilms.

113
00:08:38.011 --> 00:08:40.019
Dat zijn speldenknoppen, he? Zo klein.

114
00:08:40.024 --> 00:08:44.004
En verder zaten ze in de schoudervullingen van m'n jas.

115
00:08:44.009 --> 00:08:47.023
Die had je toen gelukkig, van die schoudervullingen.

116
00:08:48.003 --> 00:08:51.020
Jos noemt tijdens haar verzetswerk nooit haar eigen naam.

117
00:08:52.000 --> 00:08:55.003
Velen hebben haar gezien, maar niet geweten wie ze was.

118
00:08:55.008 --> 00:08:59.022
Berekenend en koelbloedig kruipt ze meermalen door het oog van de naald.

119
00:09:00.002 --> 00:09:03.016
Haar latere agentennaam De Sphinx is dan ook toepasselijk.

120
00:09:05.013 --> 00:09:09.019
Hele goeie, hele fijne herinneringen. Heel fijn.

121
00:09:11.019 --> 00:09:14.024
We konden het ongelooflijk goed vinden samen.

122
00:09:15.004 --> 00:09:18.024
Margreet Wijnstroom was een goede vriendin van Jos.

123
00:09:19.004 --> 00:09:23.000
In de jaren 50 woonde ze vier jaar lang bij Jos in huis in Den Haag.

124
00:09:23.005 --> 00:09:26.007
Als bibliotheekmedewerkster zocht ze een kamer.

125
00:09:26.012 --> 00:09:29.020
Haar oog viel op een advertentie in de krant, van Jos.

126
00:09:30.000 --> 00:09:31.019
Margreet ging kijken.

127
00:09:31.024 --> 00:09:34.014
Ik belde aan en toen zei ze:

128
00:09:34.019 --> 00:09:36.009
O, wat een verademing!

129
00:09:36.014 --> 00:09:42.014
Je weet niet wat ik al binnen heb gehad. Gelukkig nu een normaal mens.

130
00:09:42.019 --> 00:09:48.010
Ze zei: Er zijn mannen geweest die wisten dat ik daar woonde en dachten: Daar ga ik inwonen.

131
00:09:48.015 --> 00:09:51.021
In het sociale leven van Den Haag was ze heel bekend.

132
00:09:52.001 --> 00:09:57.009
Op dat bootje wilden mensen meevaren, als ik het zo mag zeggen.

133
00:09:57.014 --> 00:09:59.015
En ik kende haar niet toen.

134
00:09:59.020 --> 00:10:02.016
Ik ben binnengekomen en het klikte.

135
00:10:04.019 --> 00:10:07.007
Het was echt op gelijk niveau.

136
00:10:07.012 --> 00:10:08.024
Vrinden.

137
00:10:09.004 --> 00:10:13.003
Ze heeft wel eens gezegd: Ik hoor thuis in een mannenwereld.

138
00:10:13.008 --> 00:10:16.021
'Ik kan eigenlijk met vrouwen niet goed opschieten.'

139
00:10:17.001 --> 00:10:22.002
'Als ik zo terugkijk kan ik alleen met Wilhelmina en met jou opschieten.'

140
00:10:22.007 --> 00:10:26.011
Dat vond ik een prachtige uitdrukking, in EEN adem met Wilhelmina.

141
00:10:26.016 --> 00:10:28.003
Kom binnen.

142
00:10:29.020 --> 00:10:33.006
Dag voorzitter. Fijn dat je er bent!

143
00:10:33.011 --> 00:10:37.002
Hans Goemans, hier op archiefbeeld, samen met Jos Gemmeke...

144
00:10:37.007 --> 00:10:41.004
was jarenlang secretaris van de Vereniging Militaire Willems-Orde.

145
00:10:41.009 --> 00:10:43.016
Hij werd een goede vriend van de familie.

146
00:10:43.021 --> 00:10:49.010
Ik ben in 1962 in dienst gekomen van de Koninklijke Marine als adelborst...

147
00:10:49.015 --> 00:10:52.017
op het Koninklijk Instituut van de Marine in Den Helder.

148
00:10:52.022 --> 00:10:57.010
In de hal hingen daar gedenkborden.

149
00:10:57.015 --> 00:11:01.003
Daar stonden alle Ridders Militaire Willems-Orde op.

150
00:11:01.008 --> 00:11:06.004
Als adelborst moest je daar voor gaan staan in de houding en je moest al die namen leren.

151
00:11:06.009 --> 00:11:12.010
Dat moest je goed in je hoofd zetten, want dat moest je daarna weer op kunnen dreunen.

152
00:11:12.015 --> 00:11:16.014
Jaren later ziet Goemans Ridder Jos voor het eerst in levende lijve...

153
00:11:16.019 --> 00:11:21.020
als hij op vliegveld Valkenburg haar opvangt wegens vertraging van haar vliegtuig.

154
00:11:22.000 --> 00:11:25.020
Ik vroeg netjes: Mag ik u uitnodigen bij mij in de VIP-room?

155
00:11:26.000 --> 00:11:29.023
Toen we daar waren zei ze: Ik begrijp dat u het ontzettend druk heeft.

156
00:11:30.003 --> 00:11:33.013
'Ik heb er geen bezwaar tegen als u aan het werk gaat.'

157
00:11:33.018 --> 00:11:38.022
'Maar als u mij wilt bezighouden, dan stel ik dat zeer op prijs, maar niet met een kop koffie.'

158
00:11:39.002 --> 00:11:43.018
Nou ja, mevrouw bedoelt zeer waarschijnlijk een glaasje witte wijn.

159
00:11:43.023 --> 00:11:46.003
'Dat heeft u goed begrepen.'

160
00:11:46.008 --> 00:11:49.007
Ik denk, na de oorlog, dat ze geleerd heeft...

161
00:11:49.012 --> 00:11:53.015
dat je vooral van het leven, als het kon, een groot feest moest maken.

162
00:11:53.020 --> 00:11:59.014
Want voordat je het weet zou je weer in de ellende kunnen zitten die helemaal niemand wil.

163
00:12:01.006 --> 00:12:04.008
Ik geloof wel dat voor haar elke dag een feest was.

164
00:12:04.013 --> 00:12:06.020
Zij heeft ook altijd heel bewust gezegd:

165
00:12:07.000 --> 00:12:12.015
Ik leef al langer dan mij gegeven had moeten zijn, ik had allang dood moeten zijn. Allemaal meegenomen.

166
00:12:12.020 --> 00:12:15.023
Ze zei: Ik ga niet naar die verzetsreunies...

167
00:12:16.003 --> 00:12:23.023
want daar zijn allemaal mensen bij die tot het eind, 1944, hebben uitgekeken wie ging winnen.

168
00:12:24.003 --> 00:12:29.007
En toen ze zagen dat Duitsland ging verliezen gingen ze zich bij het verzet aansluiten.

169
00:12:29.012 --> 00:12:32.019
Dus ze had geen behoefte om daar naartoe te gaan.

170
00:12:32.024 --> 00:12:35.010
En daar voelde ze zich ook niet thuis.

171
00:12:36.010 --> 00:12:40.013
Ze vroeg zich hardop af, in de verhalen...

172
00:12:40.018 --> 00:12:48.002
waarom er zoveel mensen waren die niet de gedrevenheid hadden die zij had.

173
00:12:48.007 --> 00:12:52.007
Met alle respect voor iedereen die in het verzet gezeten heeft...

174
00:12:52.012 --> 00:12:55.003
ik denk niet dat er een tweede rondloopt.

175
00:12:56.018 --> 00:12:59.012
Is mijn overtuiging.

176
00:13:02.004 --> 00:13:04.023
Maar waarom de Militaire Willems-Orde?

177
00:13:05.003 --> 00:13:10.007
Een even levensgevaarlijke als belangrijke missie tekent het verzetswerk van Jos.

178
00:13:10.012 --> 00:13:14.017
Dat is de missie geweest dat ze met de beroemde microfilms...

179
00:13:14.022 --> 00:13:18.020
over de Duitse stellingen en de V2-installaties.

180
00:13:19.000 --> 00:13:24.011
Die waren gefotografeerd door een Nederlandse secretaresse van Seyss-Inquart.

181
00:13:24.016 --> 00:13:26.018
Die had ze in de beroemde poederdoos.

182
00:13:28.008 --> 00:13:34.019
Dat was een speciale opdracht die ze had, om die gegevens, persoonlijk, aan prins Bernhard af te leveren.

183
00:13:34.024 --> 00:13:36.011
Dat was de missie.

184
00:13:39.012 --> 00:13:43.024
Ze was onderweg van Gorinchem. Ze moest daar eerst met de boot over, met de fiets.

185
00:13:44.004 --> 00:13:46.017
Daar heeft ze die tic aan moeten leren.

186
00:13:46.022 --> 00:13:49.004
Bij een bevriende psychiater.

187
00:13:49.009 --> 00:13:52.021
Om bij de Duitsers door de controle te komen.

188
00:13:53.001 --> 00:13:57.010
Een psychische tic, ik kan het niet nadoen zoals zij het deed...

189
00:13:57.015 --> 00:14:00.012
maar als ze dat dan deed met haar gezicht...

190
00:14:00.017 --> 00:14:04.024
Dat maakte indruk bij die Duitse wachtcommandanten, die vonden dat zielig.

191
00:14:05.004 --> 00:14:08.019
Ze deed dat met zo'n overtuiging, dat die man dacht: arm kind.

192
00:14:08.024 --> 00:14:10.018
Die heeft haar toen laten gaan.

193
00:14:10.023 --> 00:14:15.012
Toen is ze over de dijk op de fiets naar Heusden gegaan.

194
00:14:15.017 --> 00:14:19.023
Daar was het volgende euvel. Toen moest ze die brug over.

195
00:14:21.024 --> 00:14:26.022
De brug bij Heusden was de grens tussen Zuid- en Noord-Nederland.

196
00:14:29.000 --> 00:14:32.015
Op dat moment vallen Britse jachtvliegtuigen de brug aan.

197
00:14:32.020 --> 00:14:36.024
Toen al die Duitsers in dekking waren vanwege de jagers die overkwamen...

198
00:14:37.004 --> 00:14:39.010
is zij als 'n gek die brug over gefietst.

199
00:14:45.003 --> 00:14:47.015
Daar heeft ze vreselijk geluk gehad.

200
00:14:47.020 --> 00:14:52.012
Als je weet hoeveel kogels er komen per minuut of seconde...

201
00:14:52.017 --> 00:14:57.009
dan vraag je je af hoe het haar is gelukt levend over die brug te komen.

202
00:15:00.014 --> 00:15:05.005
De Nederlandse Inlichtingendienst in bevrijd Nederland stond klaar...

203
00:15:05.010 --> 00:15:10.010
om haar koffertje, filmpjes en documenten over te nemen.

204
00:15:10.015 --> 00:15:13.018
Die zouden ze zelf wel bij prins Bernhard afleveren.

205
00:15:13.023 --> 00:15:16.001
Maar zo zat ze dus niet in elkaar.

206
00:15:16.006 --> 00:15:18.009
De opdracht was zelf afleveren.

207
00:15:18.014 --> 00:15:20.001
Dat gebeurde dus ook.

208
00:15:20.006 --> 00:15:23.005
En die heeft dat toen persoonlijk ontvangen.

209
00:15:23.010 --> 00:15:26.011
Die heeft ontzettend diepe indruk op haar gemaakt.

210
00:15:26.016 --> 00:15:31.008
Dat is haar hele leven gebleven. Heilig ontzag voor prins Bernhard.

211
00:15:37.009 --> 00:15:41.004
Na een diner aan de zijde van de prins gaat Jos naar Londen.

212
00:15:41.009 --> 00:15:45.010
Ze gaat op de thee bij Wilhelmina, voor wie ze veel sympathie krijgt.

213
00:15:45.015 --> 00:15:48.002
Het is een andere wereld, ontspannen bijna.

214
00:15:48.007 --> 00:15:50.001
Na alle hectiek in Nederland.

215
00:15:50.006 --> 00:15:53.024
Maar Jos wil niet ontspannen, ze wil terug naar Nederland.

216
00:15:54.004 --> 00:15:55.018
Doorgaan in het verzet.

217
00:15:55.023 --> 00:15:57.018
Dat kan maar op EEN manier.

218
00:15:57.023 --> 00:15:59.010
En ze zet door.

219
00:15:59.015 --> 00:16:02.018
De bekende kreet: Als ze het in haar kop had...

220
00:16:02.023 --> 00:16:06.008
dan zou het in haar achterwerk niet sporen. Maar zo was het.

221
00:16:08.004 --> 00:16:10.022
Dan gebeurde het. Dan gebeurde het.

222
00:16:11.002 --> 00:16:14.014
De Engelsen zien een vrouwelijke agent absoluut niet zitten.

223
00:16:14.019 --> 00:16:18.009
Maar mede onder druk van prins Bernhard krijgt Jos een training...

224
00:16:18.014 --> 00:16:21.016
tot geheim agent van de Special Operations Executive.

225
00:16:27.002 --> 00:16:30.022
Alle fijne kneepjes van het agentenwerk worden haar bijgebracht.

226
00:16:31.002 --> 00:16:32.022
Gevechtstechnieken.

227
00:16:33.002 --> 00:16:34.014
Wapenkennis.

228
00:16:34.019 --> 00:16:37.020
Parachutistentraining. Spionagetechniek.

229
00:16:39.006 --> 00:16:41.005
Ze slaagt met vlag en wimpel.

230
00:16:41.010 --> 00:16:45.021
Uiteindelijk is ze officieel geheim agent met een nieuwe naam:

231
00:16:46.001 --> 00:16:47.013
De Sphinx.

232
00:16:47.018 --> 00:16:49.024
Toen ging ze op 10 maart '45...

233
00:16:51.024 --> 00:16:54.004
in het vliegtuig naar Nederland.

234
00:17:25.023 --> 00:17:31.005
We hebben hem gevonden: Ron Sloan, oud-RAF piloot.

235
00:17:31.010 --> 00:17:34.007
90 jaar. Woont op zichzelf en doet alles nog alleen.

236
00:17:34.012 --> 00:17:38.005
Hij was degene die geheim agente Jos, alias de Sphinx...

237
00:17:38.010 --> 00:17:41.007
in een onstuimige nacht boven Nederland dropte.

238
00:17:41.012 --> 00:17:45.004
Hij is Jos nooit vergeten. Hij is uberhaupt weinig vergeten.

239
00:18:30.000 --> 00:18:31.012
OUDE MUZIEK

240
00:23:24.022 --> 00:23:31.014
Hier, onder de rook van Alphen, in dit weiland bij Nieuwkoop, kwam Jos weer op Nederlandse bodem.

241
00:23:31.019 --> 00:23:35.012
In deze sloot kwam ze volgepakt met wapens terecht...

242
00:23:35.017 --> 00:23:39.010
om zich daarna verder te verzetten tegen de Duitsers.

243
00:23:39.015 --> 00:23:41.014
GEJUICH

244
00:23:41.019 --> 00:23:45.003
POLYGOON: Vijf jaar van bezetting en ellende...

245
00:23:45.008 --> 00:23:49.005
van concentratiekampen, deportaties en executies...

246
00:23:49.010 --> 00:23:52.022
van terreur, angst en honger, waren voorbij.

247
00:23:58.018 --> 00:24:03.002
Ik denk dat wij niet mogen klagen over haar manier van opvoeden.

248
00:24:03.007 --> 00:24:08.016
Door haar wilskracht hebben wij toch iets meegekregen.

249
00:24:08.021 --> 00:24:16.021
Ik denk dat zowel mijn zus als ik ook wel eens tuk wilskracht hebben.

250
00:24:17.001 --> 00:24:20.023
Als wij wat voor elkaar willen krijgen, dan lukt dat ook.

251
00:24:21.003 --> 00:24:24.016
We gaan niet snel bij de pakken neerzitten.

252
00:24:24.021 --> 00:24:27.018
Maar het was geen knuffelige moeder, nee.

253
00:24:27.023 --> 00:24:32.001
Daar heeft ze, denk ik, toch te veel dingen voor meegemaakt.

254
00:24:32.006 --> 00:24:35.010
Een oorlog is een harde tijd.

255
00:24:40.000 --> 00:24:45.015
Ik ben vanaf mijn 17e alleen maar met mannen omgegaan, in de oorlog en na de oorlog.

256
00:24:45.020 --> 00:24:49.017
Ik kan veel moelijker met vrouwen omgaan dan met mannen.

257
00:24:49.022 --> 00:24:54.011
Het ziet er prachtig uit. Waar gaat u zitten? Ik denk hier.

258
00:24:54.016 --> 00:24:57.002
Ja, deze. En de prins hier.

259
00:24:57.007 --> 00:24:59.013
U zit altijd naast de prins? Ja.

260
00:24:59.018 --> 00:25:01.010
Dat is heel gezellig.

261
00:25:01.015 --> 00:25:05.021
Dan kun je tenminste praten zonder dat er iemand tussen komt.

262
00:25:06.021 --> 00:25:11.001
Ik denk dat ze meer mannelijke vrienden had dan vrouwelijke.

263
00:25:11.006 --> 00:25:12.021
Ja.

264
00:25:13.001 --> 00:25:16.012
Ik heb dozen vol foto's. Je ziet haar nooit alleen.

265
00:25:16.017 --> 00:25:21.001
De man in het algemeen wilde graag een glaasje met haar drinken.

266
00:25:21.006 --> 00:25:26.011
Die konden dan ook zo rÈucksichtslos het bos ingestuurd worden.

267
00:25:26.016 --> 00:25:28.006
Dat eh... Ja.

268
00:25:28.011 --> 00:25:33.012
'Ik vind dat we nu lang genoeg gepraat hebben, ik ga verder.'

269
00:25:33.017 --> 00:25:37.024
Niet met een smoes van: Ik moet weg. Nee: 'Ik ga nu even verder.'

270
00:25:38.004 --> 00:25:40.001
Dat heb ik vaak meegemaakt.

271
00:25:40.006 --> 00:25:44.003
Dan stond ik daar als goed militair EEN pas links achter.

272
00:25:44.008 --> 00:25:48.007
En dan hoorde je dat. Dan dacht ik wel eens van: Nou, Jos...

273
00:25:50.013 --> 00:25:53.022
Ze was geen... Dat kon ik niet voelen natuurlijk.

274
00:25:54.002 --> 00:25:58.007
Maar ze scheen een sex-appeal te hebben die zelden voorkwam.

275
00:25:58.012 --> 00:26:00.024
Maar dat was natuurlijk wel lastig.

276
00:26:01.004 --> 00:26:06.001
Ze kon niet goed tegen champagne en ze had me van tevoren geinstrueerd:

277
00:26:06.006 --> 00:26:10.021
'Als er mannen met me mee naar boven komen, en je hebt het gevoel...'

278
00:26:11.001 --> 00:26:16.016
Want ik kende haar goed, ik kon zien of ze wel of niet helemaal nog bij de tijd was...

279
00:26:16.021 --> 00:26:19.001
'dan moet jij ze eruit smijten.'

280
00:26:19.006 --> 00:26:25.000
Ik zeg: 'Nou, dat zullen we doen. Dan mag ik mijn hockeystick wel in de buurt hebben.'

281
00:26:25.005 --> 00:26:28.018
Dan kwam ze bijvoorbeeld terug van een nachtfeest.

282
00:26:28.023 --> 00:26:32.017
Dan werd ze thuisgebracht door een auto met chauffeur.

283
00:26:32.022 --> 00:26:36.016
Met een hoog iemand erin.

284
00:26:36.021 --> 00:26:39.020
Die iemand kwam dan wel eens mee naar boven.

285
00:26:40.000 --> 00:26:42.020
Dat is dus wel eens een paar keer gebeurd.

286
00:26:43.000 --> 00:26:44.023
'Weet u wel wei ik ben?'

287
00:26:45.003 --> 00:26:47.021
Ik zeg: Ja, ik weet toevallig wie u bent.

288
00:26:48.001 --> 00:26:51.010
U boft dat ik dat niet aan de kranten ga vertellen.

289
00:26:51.015 --> 00:26:53.007
En nou eruit, en zo.

290
00:26:53.012 --> 00:26:55.012
Ja, hoor, dat gebeurde wel.

291
00:27:01.009 --> 00:27:05.020
Het was toch een kwetsbare vrouw, in veel opzichten natuurlijk.

292
00:27:06.000 --> 00:27:10.013
Ze zei: 'Niemand is geinteresseerd in wie ik eigenlijk ben.'

293
00:27:10.018 --> 00:27:16.011
'Ze zijn alleen geinteresseerd in mijn beroemdheid.'

294
00:27:16.016 --> 00:27:23.008
'Ik heb toch het gevoel dat ik geisoleerd uit de oorlog ben gekomen en daar nog niet overheen ben.'

295
00:27:23.013 --> 00:27:26.024
Dat is pas een beetje weggegaan met haar derde man.

296
00:27:27.004 --> 00:27:31.004
De man die ze eigenlijk altijd graag had getrouwd.

297
00:27:31.009 --> 00:27:36.014
Maar die na de oorlog niet kon trouwen, want die was, geloof ik, al getrouwd.

298
00:27:36.019 --> 00:27:40.001
Joop Mulder. Ja, dat was echt haar grote liefde.

299
00:27:40.006 --> 00:27:42.020
Daar had ze me eerder al over verteld.

300
00:27:43.000 --> 00:27:47.009
Dat ze eigenlijk EEN grote liefde had die ze nooit kon vergeten.

301
00:27:47.014 --> 00:27:51.022
Die net als zij alles had gewaagd voor zijn idealen.

302
00:27:52.002 --> 00:27:56.017
Dat zijn haar gelukkigste jaren geweest van haar drie huwelijken.

303
00:27:56.022 --> 00:27:59.019
Het heeft ook het langst geduurd, 21 jaar.

304
00:27:59.024 --> 00:28:02.009
Dat was haar gelukkigste periode.

305
00:28:02.014 --> 00:28:06.019
Het was echt een hereniging van twee gelijksoortige mensen.

306
00:28:06.024 --> 00:28:11.004
Dat was een hele mooie osmose, om een mooi woord te gebruiken.

307
00:28:11.009 --> 00:28:15.006
Ja, het was alsof er een soort rust over haar was gekomen.

308
00:28:15.011 --> 00:28:18.022
Ja, ze was wel heel anders, ja. Minder opvliegend.

309
00:28:19.002 --> 00:28:22.013
Ze kon vaak moeilijk iets verdragen van iemand...

310
00:28:22.018 --> 00:28:26.002
maar ze was milder geworden, ook in haar oordeel.

311
00:28:26.007 --> 00:28:28.006
Toen was ze eindelijk thuis.

312
00:28:28.011 --> 00:28:30.018
Die indruk had ik, ja.

313
00:28:30.023 --> 00:28:35.001
Na al die jaren was ze eindelijk thuisgekomen.

314
00:28:36.017 --> 00:28:42.007
Joop Mulder en de prins en mijn moeder en nog wat gemeenschappelijke vrienden...

315
00:28:42.012 --> 00:28:44.024
Als je die bij elkaar zag, dan zei je:

316
00:28:45.004 --> 00:28:49.011
Ja, dat is hetzelfde soort. Die hoef je niks meer te vertellen.

317
00:28:49.016 --> 00:28:52.009
Die spreken dezelfde taal. Dat is eh...

318
00:28:55.003 --> 00:28:59.010
Goedenavond, Koninklijke Hoogheid. Dank voor je lieve brief.

319
00:28:59.015 --> 00:29:03.001
Graag gedaan. En mijn excuses dat het regent hier.

320
00:29:03.006 --> 00:29:05.005
Dat hoort niet zo. Daag.

321
00:29:05.010 --> 00:29:07.022
Sorry dat het weer zo'n ellende was.

322
00:29:09.013 --> 00:29:13.016
Ik heb jullie voor de eerste keer niet laten wachten. GELACH

323
00:29:13.021 --> 00:29:17.009
We hebben ook alle zwaailichten en alles gebruikt.

324
00:29:17.014 --> 00:29:21.007
Dan gaan we maar gauw staan, dan kunnen we aan de drank.

325
00:29:23.023 --> 00:29:26.024
In haar leven was stilte moeilijk te vinden.

326
00:29:27.004 --> 00:29:33.003
En de twee minuten stilte van 4 mei waren dan ook heilig natuurlijk.

327
00:29:33.008 --> 00:29:39.018
Ze zei wel eens: 'Ik moet altijd op de Dam zijn en ik moet daar mooi in de optocht lopen...'

328
00:29:39.023 --> 00:29:44.016
'met de mooiste kleren aan en hoge hakken op die ellendige keien...'

329
00:29:44.021 --> 00:29:51.000
'maar het liefste was ik op mijn oude sloffen op de Waalsdorpervlakte geweest.'

330
00:29:51.005 --> 00:29:54.015
'Daar kun je pas goed je vrienden herdenken.'

331
00:29:58.010 --> 00:30:00.024
Waar mensen ook zijn doodgeschoten.

332
00:30:01.004 --> 00:30:07.000
Waar, als je een beetje voorstellingsvermogen hebt, de zielen om je heen fladderen.

333
00:30:18.018 --> 00:30:22.017
Tijdens haar derde huwelijk met generaal Joop Mulder...

334
00:30:22.022 --> 00:30:26.000
komt Jos Gemmeke tot een bizarre ontdekking.

335
00:30:26.005 --> 00:30:31.020
Haar man had als oorlogsvlieger in Engelse dienst zijn vliegenierslogboek nog.

336
00:30:32.000 --> 00:30:33.018
Punctueel bijgehouden.

337
00:30:42.021 --> 00:30:46.005
En uit dat logboek bleek dus het 320-squadron...

338
00:30:46.008 --> 00:30:51.005
een bombardementsvlucht uitgevoerd te hebben op de brug bij Heusden.

339
00:30:51.010 --> 00:30:53.016
Een waanzinnig toeval natuurlijk.

340
00:30:53.021 --> 00:30:56.024
Meneer Mulder had de leiding over die aanval.

341
00:30:57.004 --> 00:31:00.005
Meneer Mulder heeft toen slecht geschoten.

342
00:31:00.010 --> 00:31:05.000
Anders was het anders afgelopen, om het maar wat cynisch te zeggen.

343
00:31:05.005 --> 00:31:08.016
Dat zijn niet mijn woorden, dat zijn haar woorden.

344
00:31:08.021 --> 00:31:12.018
Toen ze uiteindelijk het ultieme geluk gevonden had...

345
00:31:12.023 --> 00:31:16.018
Dat heeft, voor haar in elk geval, veel te kort geduurd.

346
00:31:16.023 --> 00:31:21.005
Die eenzaamheid kon eigenlijk daar wel eens begonnen zijn...

347
00:31:21.010 --> 00:31:24.007
bij het overlijden van generaal Mulder.

348
00:31:28.017 --> 00:31:32.024
Er is een belangrijk iets weggevallen toen de prins overleed.

349
00:31:33.004 --> 00:31:36.003
Ze heeft er nooit openlijk over gesproken.

350
00:31:36.008 --> 00:31:41.009
Ik heb haar nooit horen zeggen van: Wat jammer dat de prins er niet meer is.

351
00:31:41.014 --> 00:31:44.007
Ik denk dat het zo hard aangekomen is...

352
00:31:44.012 --> 00:31:48.015
Hij is voort blijven bestaan in haar levensbeschouwingen.

353
00:31:48.020 --> 00:31:51.016
Zoals altijd, met Mulder ook...

354
00:31:51.021 --> 00:31:56.007
Die mensen hadden weinig woorden nodig om elkaar te begrijpen.

355
00:31:56.012 --> 00:32:03.009
Toen de prins eenmaal overleden was, en begraven, is er nooit meer over de prins gesproken.

356
00:32:03.014 --> 00:32:11.007
IK heb wel eens gedacht, heel gek: Volgens mij heeft ze geen zin meer om nog verder te leven.

357
00:32:11.012 --> 00:32:13.018
Voor haar is het mooi zo.

358
00:32:13.023 --> 00:32:17.019
Haar man kwijt, de prins nu overleden...

359
00:32:17.024 --> 00:32:21.004
Het was gewoon een gesloten boek. Het was over.

360
00:32:25.009 --> 00:32:30.019
Er was geen sprake van vallen, of geweld, of bulten...

361
00:32:30.024 --> 00:32:35.014
ze is gewoon op de bedrand gaan zitten en ze is achterover gevallen.

362
00:32:35.019 --> 00:32:37.010
En uit ging het licht.

363
00:33:01.020 --> 00:33:05.021
Jos Gemmeke wist bij leven altijd al heel goed wat ze wilde.

364
00:33:06.001 --> 00:33:10.021
Ook bij haar sterven stond haar laatste wens als een paal boven water.

365
00:33:11.001 --> 00:33:16.004
Na haar crematie diende haar as uitgestrooid te worden boven de Noordzee.

366
00:33:16.009 --> 00:33:20.016
Jos Gemmekes wil was wet. Haar wens was als een militair bevel.

367
00:33:20.021 --> 00:33:22.015
En aldus geschiedde.

368
00:33:22.020 --> 00:33:24.010
SCHOT

369
00:33:24.015 --> 00:33:30.018
Na haar dood steeg een helikopter van de Luchtmacht op met aan boord de as van Jos Gemmeke.

370
00:33:30.023 --> 00:33:37.019
Op deze plek, waarvan de coÈordinaten samen haar geboortedag aanduiden, werd haar as vrijgelaten.

371
00:33:37.024 --> 00:33:41.019
Hier, boven de Noordzee, de zee die ze ooit overstak...

372
00:33:41.024 --> 00:33:45.019
bij die heroische en donkere vlucht naar Nederland...

373
00:33:48.015 --> 00:33:52.001
Hier beleefde 'de sphinx' haar ultieme dropping.

