WEBVTT

1
00:00:00.020 --> 00:00:02.007
888

2
00:00:03.018 --> 00:00:07.019
'Was een te groot liefhebber van het eigen product om leiding te geven.'

3
00:00:07.024 --> 00:00:09.019
Dit is 'n erg heftige aanzegging.

4
00:00:12.022 --> 00:00:15.021
Fijne jongen... Ja, gezellige familie.

5
00:00:17.021 --> 00:00:19.022
'Een schat van ongekende waarde.'

6
00:00:20.002 --> 00:00:22.016
Zo omschrijven wetenschappers de vondst...

7
00:00:22.021 --> 00:00:26.022
van 40.000 ongeopende Nederlandse brieven in een Engels archief.

8
00:00:27.002 --> 00:00:31.002
De brieven zijn afkomstig van gekaapte schepen uit de 17e en 18e eeuw.

9
00:00:32.009 --> 00:00:36.008
Via stamboomonderzoek proberen wij de nakomelingen te achterhalen.

10
00:00:36.013 --> 00:00:40.023
Om de brieven 200, soms 300 jaar later, alsnog te bezorgen.

11
00:00:41.003 --> 00:00:45.024
Op zoek naar het verhaal van hun voorvaderen gaan we met hen terug de geschiedenis in.

12
00:00:46.004 --> 00:00:48.023
Dit is Brieven Boven Water.

13
00:00:58.004 --> 00:01:01.015
Lissabon, 27 oktober 1780.

14
00:01:01.020 --> 00:01:05.023
De Friese schipper Tjebbe Rinkes is gevangen in de haven van Lissabon.

15
00:01:06.003 --> 00:01:10.003
Hij schrijft een brief aan z'n jonge vrouw Fok in het plaatsje Warns.

16
00:01:10.008 --> 00:01:15.002
'Ik hoop, mijn beminde, dat het hier met ons tot een goed einde zal komen.'

17
00:01:15.007 --> 00:01:18.017
In dezelfde brief schrijft Tjebbe ook een stuk aan zijn moeder.

18
00:01:18.022 --> 00:01:20.022
En dat deel schrijft hij in het Fries.

19
00:01:27.013 --> 00:01:29.015
Deze brief kwam dus nooit aan.

20
00:01:29.020 --> 00:01:32.018
Het is 'n bijzondere brief, want er zijn maar weinig...

21
00:01:32.023 --> 00:01:36.010
in het Fries geschreven brieven uit de 18e eeuw bewaard gebleven.

22
00:01:36.015 --> 00:01:41.023
De vraag is: Waarom zit kapitein Tjebbe gevangen met zijn schip in Lissabon?

23
00:01:43.007 --> 00:01:46.004
We ontmoeten twee nazaten van de briefschrijver.

24
00:01:46.009 --> 00:01:48.007
Jannie en Martin Tjebbe.

25
00:01:48.012 --> 00:01:50.017
Mogen we wat doen met die brief?

26
00:01:50.022 --> 00:01:56.020
'Aan de vrouw van schipper Tjebbe Rinkes.' Wauw!

27
00:01:57.000 --> 00:01:58.021
Nee, dat is mijn tweede naam.

28
00:01:59.001 --> 00:02:02.014
Ik ben vernoemd naar mijn opa en naar mijn overgrootvader.

29
00:02:02.019 --> 00:02:04.009
Marten-Tjebbe.

30
00:02:04.014 --> 00:02:07.014
Dus dit is letterlijk mijn naam.

31
00:02:07.019 --> 00:02:09.009
Zoals je hem ook schrijft.

32
00:02:09.014 --> 00:02:12.010
Die achternaam is voor mij wel onbekend. Ja.

33
00:02:12.015 --> 00:02:14.002
Dat is onbekend.

34
00:02:14.007 --> 00:02:16.019
Wat grappig, zeg.

35
00:02:16.024 --> 00:02:19.009
'Lissabon, oktober 1780.'

36
00:02:19.014 --> 00:02:22.017
'Beminde vrouw', daar begint het mee.

37
00:02:22.022 --> 00:02:28.006
Het lijkt erop dat hij gevangen zit, maar dan wel met bewegingsvrijheid, schijnbaar.

38
00:02:28.011 --> 00:02:30.003
Hij zat gewoon op zijn schip.

39
00:02:30.008 --> 00:02:32.008
Dat vind ik al apart.

40
00:02:32.013 --> 00:02:36.004
Dus hij zit gevangen en deze brief is nooit aangekomen.

41
00:02:36.009 --> 00:02:40.006
Het is raar dat hij naar zijn moeder in het Fries schrijft...

42
00:02:40.011 --> 00:02:43.014
en kennelijk naar zijn vrouw in het Nederlands.

43
00:02:49.004 --> 00:02:51.004
Dat is echt leuk!

44
00:02:51.009 --> 00:02:55.006
Een moment van herkenning. O, ja. Hoe het bij ons thuis ging.

45
00:02:55.011 --> 00:02:58.024
De humor en de emotie gingen in het Fries.

46
00:02:59.004 --> 00:03:01.008
Absoluut. Dus eh...

47
00:03:01.013 --> 00:03:04.009
En dan lees je hier ook in deze brief:

48
00:03:04.014 --> 00:03:08.003
'Ik wou dat er sinaasappels te krijgen waren.'

49
00:03:08.008 --> 00:03:11.006
'Dan zou ik die onmiddellijk sturen.'

50
00:03:11.011 --> 00:03:13.000
Dat vind ik zo grappig.

51
00:03:13.005 --> 00:03:17.020
Omdat mijn oom Feike ook voer in de oorlog.

52
00:03:18.000 --> 00:03:23.017
Het eerste levensteken van hem na de oorlog was een kist sinaasappels.

53
00:03:23.022 --> 00:03:25.011
Dat maakt dit zo leuk.

54
00:03:25.016 --> 00:03:29.002
Ik vind het geweldig. Fantastisch. Heel leuk!

55
00:03:32.004 --> 00:03:39.007
Tjebbe woonde destijds met zijn vrouw Fok en zijn 4 kinderen in het dorpje Warns op 'a wal 19a'.

56
00:03:39.012 --> 00:03:41.004
En hun huis staat er nog.

57
00:03:41.009 --> 00:03:44.000
Goedendag, Ina Hogen Esch. Marten de Jong.

58
00:03:44.005 --> 00:03:46.010
Geen Fries accent, maar mijn moeder wel.

59
00:03:46.015 --> 00:03:48.006
Moeder en zoon? Ja.

60
00:03:48.011 --> 00:03:52.003
Jullie komen het erfgoed eh...

61
00:03:52.008 --> 00:03:55.003
Ik heb dat nog nooit meegemaakt, van zo lang geleden.

62
00:03:55.008 --> 00:03:58.024
In het huis zijn nog een aantal elementen te vinden uit de tijd...

63
00:03:59.004 --> 00:04:01.018
dat Tjebbe hier met vrouw en kinderen woonde.

64
00:04:01.023 --> 00:04:06.007
Zo bevindt zich achter de houten betimmering nog origineel tegelwerk uit die tijd.

65
00:04:06.012 --> 00:04:08.016
Hier zit ook nog een stukje achter.

66
00:04:09.023 --> 00:04:13.012
Dat zijn tegels uit Harlingen, uit de 17e eeuw.

67
00:04:13.017 --> 00:04:16.023
Het huis was daar volledig mee bekleed? Ja, totaal.

68
00:04:17.003 --> 00:04:21.022
Dat gaf ook aan dat men dus wel welgedaan was.

69
00:04:22.002 --> 00:04:25.020
Ja. Ik heb wat gevonden. Dit gaat allemaal over ons huis.

70
00:04:26.000 --> 00:04:27.014
Een oude kaart van toen.

71
00:04:27.019 --> 00:04:31.009
Dit was de staat toen wij dit huis kochten. Dit kon je ervan zien.

72
00:04:31.014 --> 00:04:34.001
Het was helemaal bedekt. Ja.

73
00:04:34.006 --> 00:04:38.024
De kelder, met de originele binnenkant van de muren.

74
00:04:39.004 --> 00:04:42.011
Dit is een echt lichtluikje.

75
00:04:42.016 --> 00:04:45.023
Ze moeten hier dus hun aardappelen hebben bewaard.

76
00:04:46.003 --> 00:04:47.021
En de uien. Weet ik wat.

77
00:04:48.001 --> 00:04:52.015
Daar zie je een wijnflessenrek. Dat is het originele trapje.

78
00:04:52.020 --> 00:04:56.020
Maar ik vind het idee dat voorouders van ons...

79
00:04:57.000 --> 00:04:59.008
hier gewoond en geleefd hebben...

80
00:04:59.013 --> 00:05:01.009
Dat vind ik heel bijzonder.

81
00:05:01.014 --> 00:05:05.024
O, als mijn vader dit eens had mogen meemaken. Echt waar.

82
00:05:06.004 --> 00:05:11.011
Dit is het oudste stuk, zelfs ouder dan de 17e eeuw.

83
00:05:11.016 --> 00:05:14.017
Als het kon spreken zou 't bijzonder zijn, he?

84
00:05:15.022 --> 00:05:20.012
De grootschippers hebben aan die haak een katrol gehangen...

85
00:05:20.017 --> 00:05:25.000
en achter het luik zit een grote zolder en daar werd de vracht bewaard.

86
00:05:25.005 --> 00:05:29.013
Als er behoefte was aan personeel hingen ze daar een anker aan.

87
00:05:29.018 --> 00:05:32.005
En dan wist men: O, hij gaat weer aan het werk.

88
00:05:32.010 --> 00:05:36.003
Dan hadden ze schippers nodig. Ja, personeel.

89
00:05:36.008 --> 00:05:38.021
De haven was hier vlak achter.

90
00:05:39.001 --> 00:05:44.022
De Zuiderzee lag dus als het ware in de achtertuin, vanwaar Tjebbe zijn reizen per schip aanving.

91
00:05:45.002 --> 00:05:49.003
Jannie en Marten duiken dieper in het verleden van Tjebbe Rinkes.

92
00:05:49.008 --> 00:05:52.024
Marten gaat naar het Fries Scheepvaartmuseum in Sneek.

93
00:05:53.004 --> 00:05:57.004
Jannie hoopt meer te weten te komen over Tjebbe en zijn gezin.

94
00:05:57.009 --> 00:06:01.014
Het gaat dus over deze brief, daarom heb ik 'm meegebracht. Leuk.

95
00:06:01.019 --> 00:06:04.003
Mooi geschreven.

96
00:06:04.008 --> 00:06:06.018
Wat een priegelschrift dit. Ja.

97
00:06:06.023 --> 00:06:10.023
Maar van het bestaan van Tjebbe Rinkes wist u niks meer af. Nee.

98
00:06:11.003 --> 00:06:15.010
Het is wel heel bijzonder dat het echt boven water is... Ja.

99
00:06:17.000 --> 00:06:18.016
Tjebbe woonde in Warns.

100
00:06:18.021 --> 00:06:23.009
Wij weten dat er in die tijd een vergelijkbare wooncultuur was...

101
00:06:23.014 --> 00:06:25.011
in de Friese Zuidwesthoek.

102
00:06:25.016 --> 00:06:29.012
De inrichting was ook bijna vergelijkbaar.

103
00:06:29.017 --> 00:06:32.017
Hij woonde in een redelijk groot huis.

104
00:06:32.022 --> 00:06:36.015
Van de vloer tot 't plafond zijn de wanden betegeld.

105
00:06:36.020 --> 00:06:38.019
Dat is een teken van rijkdom.

106
00:06:38.024 --> 00:06:41.023
In dat huis wat we gezien hebben in Warns...

107
00:06:42.003 --> 00:06:46.016
zaten er ook allemaal tegeltjes achter het behang. Ja.

108
00:06:46.021 --> 00:06:51.019
Ja, dat was echt in die tijd een teken van welstand.

109
00:06:52.023 --> 00:06:56.012
Marten is inmiddels bij het Fries Scheepvaartmuseum...

110
00:06:56.017 --> 00:07:01.011
om achter het maritieme verleden van Tjebbe te komen.

111
00:07:01.016 --> 00:07:04.000
Hier, hier is een galjootschip.

112
00:07:04.005 --> 00:07:06.016
De galjoot van Tjebbe Rinkes...

113
00:07:06.021 --> 00:07:10.008
was een driemastgaljoot en dit is een tweemast.

114
00:07:10.013 --> 00:07:13.016
Dus het was een fantastisch groot schip.

115
00:07:13.021 --> 00:07:18.004
Dat moest ook wel want het was een kustvaartschip.

116
00:07:18.009 --> 00:07:20.013
Je moest de zeeen kunnen bevaren.

117
00:07:22.008 --> 00:07:24.015
Tjebbe bevaart een groot gebied.

118
00:07:24.024 --> 00:07:28.016
In zijn beginjaren doet hij vooral de havens van Scandinavie aan...

119
00:07:28.021 --> 00:07:31.018
zo blijkt uit tolregisters van de zeestraat de Sont.

120
00:07:31.023 --> 00:07:34.001
Zijn naam komt daar regelmatig in voor.

121
00:07:34.006 --> 00:07:37.003
Later gaat hij meer varen in Zuid-Europa.

122
00:07:37.008 --> 00:07:40.008
Wie waren de eigenaren van dit soort schepen? De reders.

123
00:07:40.013 --> 00:07:45.001
En dat was de familie Hoogstraten in Dordrecht.

124
00:07:45.006 --> 00:07:51.001
Op een van die zuidelijk vaarten voer-ie op dat galjootschip...

125
00:07:51.006 --> 00:07:54.015
en dan zien we hier in een zeebrief uit Dordrecht.

126
00:07:54.020 --> 00:07:58.000
Dan zie je de naam van 't schip: de Zeelust.

127
00:07:58.005 --> 00:08:03.011
Nam hij, door dit te tekenen, de verantwoordelijkheid over 't hele schip? Ja.

128
00:08:03.016 --> 00:08:05.009
Daar komt het wel op neer.

129
00:08:05.014 --> 00:08:09.014
Die verantwoordelijk was groot want hij had veel geld aan boord.

130
00:08:09.019 --> 00:08:12.022
En hij moest ook handelen. Ja. Lading zoeken.

131
00:08:13.002 --> 00:08:15.024
Zo vaart hij, rond de datum van zijn brief...

132
00:08:16.004 --> 00:08:18.022
vooral in het Middellandse Zeegebied.

133
00:08:19.002 --> 00:08:22.012
Inmiddels komt Jannie meer te weten over Tjebbes priveleven.

134
00:08:22.017 --> 00:08:26.005
Hij is geboren in 1739.

135
00:08:26.010 --> 00:08:31.022
Hij trouwt in 1764 met Wypk, dat is zijn eerste vrouw.

136
00:08:32.002 --> 00:08:36.005
En dan in 1772 trouwt-ie met Fok.

137
00:08:36.010 --> 00:08:40.013
En fok is de vrouw aan wie hij die brief geschreven heeft.

138
00:08:40.018 --> 00:08:44.007
Hij was doopsgezind. Zijn vader was ook doopsgezind.

139
00:08:44.012 --> 00:08:48.007
Je ziet vooral in de Friese Zuidwesthoek dat die doopsgezinden...

140
00:08:48.012 --> 00:08:51.014
allemaal bij de scheepvaart en de handel betrokken zijn.

141
00:08:51.019 --> 00:08:55.003
Dus de meeste doopsgezinden waren wel vermogend hier.

142
00:08:55.008 --> 00:08:58.012
En dat was Tjebbe Rinkes ook.

143
00:08:58.017 --> 00:09:01.008
Hier staat het: Na zijn overlijden...

144
00:09:01.013 --> 00:09:05.002
heeft hij een huis met een tuin nagelaten. Ja, haha!

145
00:09:05.007 --> 00:09:07.010
14.000 gulden aan effecten;

146
00:09:07.015 --> 00:09:11.019
voor meer dan 11.000 gulden aan vorderingen op de provincie;

147
00:09:11.024 --> 00:09:15.020
voor 15.000 gulden een nationale schuldbekentenissen;

148
00:09:16.000 --> 00:09:18.014
En veel goud en zilverwerk.

149
00:09:18.019 --> 00:09:20.015
Dus eh... Ohhh. Wow!

150
00:09:20.020 --> 00:09:22.022
Hahaha!

151
00:09:23.002 --> 00:09:25.017
O, o! Maar daar is niets meer van. Nee.

152
00:09:25.022 --> 00:09:28.015
Daar is niks meer van over hoor! ZE LACHEN

153
00:09:30.014 --> 00:09:32.020
O, schitterend! Ja, werkelijk.

154
00:09:33.000 --> 00:09:36.004
Terwijl Jannie lacht om het verdampte kapitaal...

155
00:09:36.009 --> 00:09:40.010
wordt Marten duidelijk welke gevaren Tjebbe liep met zijn schip

156
00:09:40.015 --> 00:09:43.001
Je liep ook bepaalde risico's.

157
00:09:43.006 --> 00:09:47.016
En EEN van de risico's in deze tijd was het risico op kaping.

158
00:09:47.021 --> 00:09:51.023
We waren als Nederland nogal eens in oorlog met Engeland.

159
00:09:52.003 --> 00:09:56.022
En dan was er een groot risico dat je gekaapt kon worden.

160
00:09:57.002 --> 00:09:59.008
En laat dat nou net gebeurd zijn.

161
00:09:59.013 --> 00:10:01.000
MUZIEK

162
00:10:01.005 --> 00:10:04.024
Het is 1780. Amerika en Engeland zijn met elkaar in oorlog.

163
00:10:05.004 --> 00:10:09.017
Nederland steunt de Amerikanen in hun onafhankelijkheidsstrijd...

164
00:10:09.022 --> 00:10:13.008
en is daardoor automatisch ook in oorlog met Engeland.

165
00:10:13.013 --> 00:10:18.003
De Engelse regering kaapt daarom vanaf 1780 veel Nederlandse schepen...

166
00:10:18.008 --> 00:10:21.004
om wapensmokkel naar Amerika tegen te gaan.

167
00:10:21.009 --> 00:10:24.023
Tjebbe Rinkes is in de ogen van de Engelsen dus een vijand...

168
00:10:25.003 --> 00:10:30.006
en wordt in Portugese wateren door de Engelse kapitein George Johnstone gekaapt...

169
00:10:30.011 --> 00:10:32.022
en belandt hier in de haven van Lissabon.

170
00:10:33.002 --> 00:10:36.000
Nederlandse kranten maken er zelfs melding van.

171
00:10:36.005 --> 00:10:38.021
De Leydse Courant van 1780.

172
00:10:39.001 --> 00:10:40.021
Gedateerd: De derde, mei.

173
00:10:41.001 --> 00:10:43.011
En daarin staat dat in Lissabon...

174
00:10:43.016 --> 00:10:46.019
door een Engels oorlogsschip is opgebracht...

175
00:10:46.024 --> 00:10:48.021
het schip van Tjebbe Rinkes.

176
00:10:49.001 --> 00:10:53.003
Dat de berichtgeving kennelijk ook in Nederland terechtkwam.

177
00:10:53.008 --> 00:10:55.004
En dat dat terug te vinden is.

178
00:10:55.009 --> 00:10:58.010
Dat vind ik heel apart. Daar verbaas je je over.

179
00:10:58.015 --> 00:11:01.020
Dat is 230 jaar geleden, als je goed terugrekent.

180
00:11:02.000 --> 00:11:05.008
De reden dat-ie is gekaapt: De Engelsen waren bang...

181
00:11:05.013 --> 00:11:09.003
dat er wapens werden vervoerd in de Nederlandse schepen.

182
00:11:09.008 --> 00:11:11.007
Dat ze wilden ze controleren.

183
00:11:11.012 --> 00:11:15.003
Of dat bij Tjebbe Rinkes ook het geval is, weten we niet.

184
00:11:15.008 --> 00:11:19.019
Dat moet nader onderzoek uitwijzen. Dat onderzoek vindt plaats.

185
00:11:19.024 --> 00:11:23.024
Hier staat ook veel meer extra informatie, dus ik zou zeggen:

186
00:11:24.004 --> 00:11:26.024
Lees het en dan wordt je veel meer duidelijk.

187
00:11:27.004 --> 00:11:31.009
Carolien valt haar iets bijzonders op in de brief van Tjebbe.

188
00:11:31.014 --> 00:11:33.019
Als ik die brief zo lees...

189
00:11:33.024 --> 00:11:38.016
dan komt daar een hoop zorg voor zijn familie naar voren.

190
00:11:38.021 --> 00:11:44.006
Ik denk dat hij toch wel oog heeft voor het vrouwelijk schoon.

191
00:11:44.011 --> 00:11:46.010
Ja! ZE LACHEN

192
00:11:46.015 --> 00:11:48.002
Dat klopt, he!

193
00:11:48.007 --> 00:11:51.010
Wat hij naar zijn moeder schreef! Ja. ZE LACHEN

194
00:11:59.003 --> 00:12:00.023
DE VROUWEN LACHEN Ja!

195
00:12:01.003 --> 00:12:03.020
Ja. Een stoere schipper...

196
00:12:04.000 --> 00:12:05.019
met een warm hart.

197
00:12:06.023 --> 00:12:08.010
MARTEN: Daar ben ik weer.

198
00:12:08.015 --> 00:12:11.008
Ja. In jouw geboorteplaats.

199
00:12:11.013 --> 00:12:13.011
Nu ben ik benieuwd!

200
00:12:13.016 --> 00:12:16.004
Waar ik achter ben gekomen is...

201
00:12:16.009 --> 00:12:20.008
dat er in ieder geval voor mij een aantal open eindjes zijn.

202
00:12:20.013 --> 00:12:23.019
Hier heb ik onder andere van de Leydse Courant...

203
00:12:23.024 --> 00:12:26.009
de melding dat het schip gekaapt is.

204
00:12:26.014 --> 00:12:31.005
En de man die dat schip gekaapt heeft, George Johnstone, dit is hem.

205
00:12:31.010 --> 00:12:34.005
Ik vind hem er een beetje boeverig uitzien.

206
00:12:34.010 --> 00:12:40.004
Dat is dus een Engelsman. Ja, hij is degene die het schip heeft opgebracht in Lissabon.

207
00:12:40.009 --> 00:12:44.014
En voor mij is de vraag: Hoelang heeft hij daar gevangengezeten?

208
00:12:44.019 --> 00:12:48.010
Dat blijkt niet uit deze stukken. En dat vervoerde hij?

209
00:12:48.015 --> 00:12:52.005
Dus voor mij zijn er nog een aantal vraagstukken open.

210
00:12:52.010 --> 00:12:55.009
Wat mij vooral bezighoudt: Tjebbe Rinkes...

211
00:12:55.014 --> 00:13:00.020
die heeft kinderen en die hebben kinderen; ergens moet het bij ons terechtkomen.

212
00:13:01.000 --> 00:13:04.014
Dat klopt. Daar ben ik vooral nieuwsgierig naar. Ik ook.

213
00:13:04.019 --> 00:13:07.008
Tjebbe Rinkes wordt in 1739 geboren...

214
00:13:07.013 --> 00:13:10.011
als tweede zoon van zeekapitein Rinke Aukes.

215
00:13:10.016 --> 00:13:15.005
De voornaam van vader Rinke wordt dus de achternaam van onze Tjebbe...

216
00:13:15.010 --> 00:13:17.003
gebruikelijk in die tijd.

217
00:13:17.008 --> 00:13:21.007
Ook Tjebbe wordt kapitein. Hij trouwt maar liefst drie keer.

218
00:13:21.012 --> 00:13:25.000
Zijn jonge vrouw Fok, aan wie hij de brief schrijft...

219
00:13:25.005 --> 00:13:27.021
is zijn tweede vrouw. Zij sterft in 1799.

220
00:13:28.001 --> 00:13:32.000
Met zijn derde vrouw, Ids Jolles, krijgt Tjebbe een zoontje.

221
00:13:32.005 --> 00:13:34.014
Pieter Tjebbes heet deze jongen...

222
00:13:34.019 --> 00:13:38.014
ook hier wordt de voornaam van zijn vader zijn achternaam.

223
00:13:38.019 --> 00:13:43.006
Pieter wordt molenaar in Staveren. Hij trouwt met de Friese Durkje.

224
00:13:43.011 --> 00:13:46.005
Ze krijgen onder andere dochter Grietje.

225
00:13:46.010 --> 00:13:48.024
Grietje trouwt in 1846 met Feike Vlas.

226
00:13:49.004 --> 00:13:52.017
Grietje en Feike krijgen maar liefst tien kinderen.

227
00:13:52.022 --> 00:13:56.004
Tjebbe Vlas, het vijfde kind, is de opa van Jannie.

228
00:13:56.009 --> 00:13:59.009
De trend van grote gezinnen zet zich voort...

229
00:13:59.014 --> 00:14:02.010
want ook Tjebbe Vlas krijgt tien kinderen.

230
00:14:02.015 --> 00:14:06.010
Marten is daarvan de jongste. Marten krijgt vijf dochters.

231
00:14:06.015 --> 00:14:08.020
EEN daarvan is Jantje, onze Jannie.

232
00:14:09.000 --> 00:14:12.002
Na generaties in Friesland te hebben gewoond...

233
00:14:12.007 --> 00:14:14.013
vertrekt Jannie naar Gelderland.

234
00:14:14.018 --> 00:14:17.021
Ze trouwt en krijgt een zoon, Marten-Tjebbe...

235
00:14:18.001 --> 00:14:20.000
en daar is de naam Tjebbe weer.

236
00:14:20.005 --> 00:14:24.007
JANNIE: Ik ben heel benieuwd hoe het verdergaat! ZE LACHT

237
00:14:24.012 --> 00:14:28.007
We gaan in Lissabon op zoek naar wat er is gebeurd met Tjebbe.

238
00:14:28.012 --> 00:14:33.008
Heeft hij echt wapens aan boord? En waarom ligt hij maandenlang in de haven?

239
00:14:33.013 --> 00:14:37.012
Marten gaat samen met historicus Paolo Schiffer op zoektocht.

240
00:14:37.017 --> 00:14:40.019
Jannie is er helaas niet bij vanwege vliegangst.

241
00:15:42.000 --> 00:15:45.004
Tjebbe schrijft aan zijn vrouw over zijn kinderen:

242
00:15:45.009 --> 00:15:50.006
'Onze kinders moet gij maar braaf op school houden, vooral onze kleine broekman.'

243
00:17:47.020 --> 00:17:50.012
Paolo neemt Marten mee naar Cais do Sodre.

244
00:17:50.017 --> 00:17:55.013
In dit deel van het haven gaan de gekaapte schepen in de 18de eeuw voor anker.

245
00:18:10.012 --> 00:18:15.004
Tjebbe heeft een beloning voor zijn kinderen als ze braaf naar school gaan:

246
00:18:15.009 --> 00:18:18.016
'Dan sal vader in voorjaar appelsienen meede neeme.'

247
00:19:47.002 --> 00:19:49.009
MUZIEK

248
00:20:39.004 --> 00:20:42.016
Zelfs de koningin van Portugal houdt zich met de zaak bezig.

249
00:21:47.007 --> 00:21:51.001
En kapitein Johnstone verkoopt deze olijfolie illegaal door.

250
00:23:12.024 --> 00:23:18.002
Toch blijkt uit deze documenten in Lissabon niet hoe Tjebbe is vrijgekomen.

251
00:23:18.007 --> 00:23:22.024
Maar Daniel Gildemeester heeft uiteindelijk de zaak op kunnen lossen.

252
00:23:23.004 --> 00:23:27.014
We vinden alsnog een document in Nederland dat we aan Paolo mailen.

253
00:23:33.007 --> 00:23:38.012
'Van Tjabbe Rinkes, op de reis van Marseille naar Havre de Grace genomen...

254
00:23:38.017 --> 00:23:43.016
is schip en lading teruggegeven, doch geen vergoeding van onkosten...

255
00:23:43.021 --> 00:23:46.022
maandgelden noch verzuimden tijd gedaan.'

256
00:24:02.019 --> 00:24:05.002
Er valt nog iets bijzonders te melden:

257
00:24:05.007 --> 00:24:11.006
Naar aanleiding van de zaak-Tjebbe Rinkes voert de Koningin van Portugal een wetswijziging door.

258
00:24:11.011 --> 00:24:15.020
Geen enkel land mag een schip gevangen houden in de havens van Portugal.

259
00:25:06.014 --> 00:25:10.008
Tjebbe heeft samen met zijn vrouw Fok en de kinderen...

260
00:25:10.013 --> 00:25:12.013
nog een paar gelukkige jaren.

261
00:25:12.018 --> 00:25:16.007
Wanneer Fok overlijdt, trouwt hij voor de derde keer.

262
00:25:16.012 --> 00:25:18.021
Tjebbe sterft in 1811, 72 jaar oud.

263
00:25:21.016 --> 00:25:26.003
Dit is de Rozengracht 106 in Amsterdam. En dit is een bijzonder pandje.

264
00:25:26.008 --> 00:25:31.013
Niet omdat het teruggetrokken ligt, maar het heeft een opvallende geschiedenis.

265
00:25:31.018 --> 00:25:34.019
Deze brief uit 1803 is naar dit adres verstuurd.

266
00:25:34.024 --> 00:25:38.000
Het had hier moeten aankomen, is nooit gebeurd.

267
00:25:38.005 --> 00:25:43.007
Ik heb afgesproken met Paul Solleveld, een verre verwant van de geadresseerde.

268
00:25:45.004 --> 00:25:47.005
Dag Paul. Hallo. Goeiemorgen.

269
00:25:47.010 --> 00:25:49.012
Goedemorgen. Derk. Dag, Derk.

270
00:25:49.017 --> 00:25:52.006
De Rozengracht in Amsterdam. Ja.

271
00:25:52.011 --> 00:25:54.020
Weet je waar we hier zijn eigenlijk?

272
00:25:55.000 --> 00:25:58.000
Nee, behalve de Rozengracht heb ik geen idee.

273
00:25:58.005 --> 00:26:00.015
Het gaat om dit pandje. Oke.

274
00:26:00.020 --> 00:26:04.017
Dat heeft met je familiegeschiedenis te maken. Bols. Bols.

275
00:26:04.022 --> 00:26:08.008
Oke. De naam van een bekend Nederlands merk. Jenever.

276
00:26:08.013 --> 00:26:12.007
Zo zag het er destijds uit. Volgens mij is het dit pand.

277
00:26:12.012 --> 00:26:15.017
Althans die ramen... dat lijkt behoorlijk. Ja.

278
00:26:15.022 --> 00:26:19.009
In dit huis woonde een groot deel van de familie Bols.

279
00:26:19.014 --> 00:26:22.019
Ik heb hier een brief, een briefje van Anna Bols.

280
00:26:22.024 --> 00:26:25.013
Ja. Anna schrijft deze brief in 1803...

281
00:26:25.018 --> 00:26:28.008
aan haar oom en tante, die woonden hier.

282
00:26:28.013 --> 00:26:31.018
Haar vader woonde hier ook. Zij is hier geboren.

283
00:26:31.023 --> 00:26:36.000
Kortom: Het was een soort pleisterplaats van de Bols-erven.

284
00:26:36.005 --> 00:26:40.009
Jij bent een verre verwant... En dat is helemaal nieuw voor mij.

285
00:26:40.014 --> 00:26:43.006
Dat ik verwant ben met de familie Bols.

286
00:26:43.011 --> 00:26:50.003
Paul Solleveld stamt af van de geadresseerde Margaretha Luderus, die getrouwd is met Lucas Bols.

287
00:26:50.008 --> 00:26:53.009
Aan jou dan ook de eer om de brief open te maken.

288
00:26:53.014 --> 00:26:55.015
Mooi verzegeld, ga je gang.

289
00:26:55.020 --> 00:26:59.015
Maak hem open. Prachtig. Maak hem voorzichtig open. Wow.

290
00:26:59.020 --> 00:27:03.004
Zo'n zegel... Dat valt niet mee. Kijk, heel goed.

291
00:27:04.004 --> 00:27:05.016
Kijk eens. Kijk.

292
00:27:05.021 --> 00:27:09.008
O, er zit nog een klein briefje bij. Dat komt zo meteen.

293
00:27:09.013 --> 00:27:11.000
Je moet 'm maar lezen.

294
00:27:11.005 --> 00:27:15.010
'Lieve tante en oom, na tien weken op reis geweest te zijn...'

295
00:27:15.015 --> 00:27:20.011
In December 1802 vertrekt het jonge stelletje Anna en Willem Jacob...

296
00:27:20.016 --> 00:27:23.004
vanuit Amsterdam naar Paramaribo.

297
00:27:23.009 --> 00:27:25.008
VROUWENSTEM: '19 maart 1803.

298
00:27:25.013 --> 00:27:30.016
Lieve tante en oom, na tien weken op reis te zijn geweest, zijn wij gearriveerd.

299
00:27:30.021 --> 00:27:34.024
De vriendelijkheid die ons bewezen wordt is onbeschrijflijk.

300
00:27:35.004 --> 00:27:41.011
Thans zijn wij in ons huis. Ons huis is aangenaam en bestaat uit een voorhuis en twee bovenkamers.

301
00:27:41.016 --> 00:27:46.012
De keuken is niet in binnen, maar achter in de tuin net als de negerhuizen.'

302
00:27:46.017 --> 00:27:50.010
Opvallend is hoe Anna en Willem Jacob schrijven over slaven.

303
00:27:50.015 --> 00:27:55.008
'Dagelijks lopen hier zes slaven door het huis die alle tot onze dienst zijn.

304
00:27:55.013 --> 00:27:59.004
We zijn al gewend de meid achter ons te hebben met de paraplu.

305
00:27:59.009 --> 00:28:03.009
Die slaven geeft men een gulden per week en daar moeten ze van leven.

306
00:28:03.014 --> 00:28:08.004
Terwijl wij dit schrijven zit een klein zwartje naakt op de grond te spelen.'

307
00:28:08.009 --> 00:28:13.004
Willem Jacob is arts en hij zal begin 19de eeuw zijn handen vol hebben gehad...

308
00:28:13.009 --> 00:28:17.001
aan vooral zieke Europeanen. Uit de brief blijkt verder...

309
00:28:17.006 --> 00:28:21.007
dat ze misschien een handeltje in Bols-jenever willen opzetten.

310
00:28:21.012 --> 00:28:24.020
'De brandewijn wordt hier veel gezocht en is schaars.

311
00:28:25.000 --> 00:28:28.006
Voor 5 gulden per fles zullen we deze snel kwijt zijn.

312
00:28:28.011 --> 00:28:34.001
Wij drinken hier de hele dag limonade van zure oranjes. De vruchten zijn hier in overvloed.

313
00:28:34.006 --> 00:28:38.008
We krijgen varkensrib, ananas en koekjes van mevrouw De Kruijf.'

314
00:28:38.013 --> 00:28:42.000
Anna en Willem Jacob hebben het duidelijk naar hun zin...

315
00:28:42.005 --> 00:28:46.018
en hun vooruitzichten zijn positief maar wat zal de toekomst hen brengen?

316
00:28:46.023 --> 00:28:50.013
Wat zal de toekomst hen brengen? Ja. Dat weten we nog niet.

317
00:28:50.018 --> 00:28:54.008
Ze zijn daar naartoe gegaan, de reden wordt niet duidelijk.

318
00:28:54.013 --> 00:28:58.022
Nee, dat valt mij ook op. Maar wat is jouw eerste indruk van hun leven daar?

319
00:28:59.002 --> 00:29:02.016
Wat mij opvalt is de verwondering over de slaven...

320
00:29:02.021 --> 00:29:06.018
en ook het gemak waarmee dat direct wordt geaccepteerd.

321
00:29:06.023 --> 00:29:11.001
Als heel normaal. Ze zijn er net en accepteren meteen al...

322
00:29:11.006 --> 00:29:14.024
de diensten van de zwarte bevolking van Suriname. Ja.

323
00:29:15.004 --> 00:29:17.001
En dat voor 1 gulden per week.

324
00:29:17.006 --> 00:29:21.023
Dus zij behoren tot de belangrijken uit de samenleving rond Paramaribo.

325
00:29:22.003 --> 00:29:26.019
Ja, duidelijk. En bleven daar dus ook zonder twijfel wonen. En...

326
00:29:26.024 --> 00:29:28.018
een handel in Bols.

327
00:29:30.000 --> 00:29:32.015
Brandewijn... Wat staat daar?

328
00:29:32.020 --> 00:29:36.022
5 gulden per fles. Ja. Dat is in die tijd een flink bedrag, denk ik.

329
00:29:37.002 --> 00:29:40.006
Er zat een tweede briefje in. Het pakketje. Ja.

330
00:29:40.011 --> 00:29:44.013
Dat schrijft Anna aan haar vader, Hermanus. Oke.

331
00:29:45.015 --> 00:29:47.008
Maar die woont in Kampen.

332
00:29:48.011 --> 00:29:52.004
VROUW: 'Paramaribo 19 maart 1803 Waarde papa...'

333
00:29:52.009 --> 00:29:57.002
Anna schrijft aan vader Hermanus Bols, anders dan aan haar oom en tante...

334
00:29:57.007 --> 00:29:59.021
een kort, bijna onpersoonlijk briefje.

335
00:30:00.001 --> 00:30:04.014
'Onze reis is voorspoedig geweest. Het land bevalt ons hier heel goed.'

336
00:30:04.019 --> 00:30:07.002
Maar al na vijf zinnen, schrijft ze:

337
00:30:07.007 --> 00:30:10.019
'We hebben het thans heel druk om alles op orde krijgen...

338
00:30:10.024 --> 00:30:13.019
en niet de tijd om u uitgebreid te schrijven.'

339
00:30:13.024 --> 00:30:16.018
Ook opvallend is hoe Anna haar brief eindigt:

340
00:30:16.023 --> 00:30:21.003
'Adieu papa, geniet van alle genoegens die men in het leven kan hebben.

341
00:30:21.008 --> 00:30:24.001
Ik zal altijd uw liefhebbende dochter zijn.'

342
00:30:24.006 --> 00:30:28.002
PAUL: Een brief van de liefhebbende dochter aan haar vader...

343
00:30:28.007 --> 00:30:32.005
waarin ze wel schrijft dat ze weinig tijd heeft om te schrijven.

344
00:30:32.010 --> 00:30:38.009
Er is dus iets voorgevallen, waardoor zij de behoefte heeft om te zeggen dat ze nog van hem houdt.

345
00:30:38.014 --> 00:30:42.019
Dat zegt wat over de verhoudingen. 'Vaarwel vader, het ga je goed.'

346
00:30:42.024 --> 00:30:46.001
Het briefje is in dit pakketje terechtgekomen.

347
00:30:46.006 --> 00:30:49.018
Maar het moest niet in Amsterdam zijn. Nee, in Kampen.

348
00:30:49.023 --> 00:30:53.002
Als dit de pleisterplaats was van de familie Bols...

349
00:30:53.007 --> 00:30:57.022
heeft deze vader kennelijk een ander besluit genomen, of anderen voor hem.

350
00:30:58.002 --> 00:31:02.002
Daar hebben wij meer over uitgezocht, over deze Hermanus Bols.

351
00:31:02.007 --> 00:31:08.000
Daar kun je in het stadsarchief van Amsterdam vanmiddag meer informatie over krijgen. Oke.

352
00:31:08.005 --> 00:31:10.000
MUZIEK

353
00:31:12.023 --> 00:31:15.014
Dag Paul. Hallo. Ik ben Monique Peeters.

354
00:31:18.015 --> 00:31:20.012
Welkom op het stadsarchief.

355
00:31:20.017 --> 00:31:23.022
Ja, dank. Wij hebben het archief van de firma Bols.

356
00:31:24.002 --> 00:31:27.016
Persoonlijke documenten komen daar helaas niet in voor.

357
00:31:27.021 --> 00:31:32.008
We hebben wel het notarieel archief en daar vind je interessante zaken.

358
00:31:32.013 --> 00:31:36.011
In dit geval hebben wij een bijzonder document gevonden...

359
00:31:36.016 --> 00:31:40.005
een zogenaamde insinuatie uit 1795. Insinuatie? Ja.

360
00:31:40.010 --> 00:31:44.013
Een insinuatie is eigenlijk een aanzegging of een protest.

361
00:31:44.018 --> 00:31:48.008
In 1795 is die akte opgemaakt, dus dat speelt af...

362
00:31:48.013 --> 00:31:52.020
Acht jaar voordat Anna in 1803 haar brief schreef aan vader. Ja.

363
00:31:53.000 --> 00:31:58.013
De familie Bols bestaat dan uit drie generaties en woont samen op de Rozengracht.

364
00:31:58.018 --> 00:32:02.010
In 1674, Anna is dan pas 16 jaar, overlijdt haar moeder.

365
00:32:02.015 --> 00:32:06.016
Anna's vader Hermanus blijft dan achter met twee kinderen.

366
00:32:06.021 --> 00:32:11.019
Hermanus heeft nog een broer Lucas, die getrouwd is met Anna Margaretha.

367
00:32:11.024 --> 00:32:15.018
Hermanus en Lucas runnen op dat moment het bedrijf Bols.

368
00:32:15.023 --> 00:32:21.024
De eigenaresse van Bols met de panden aan de Rozengracht is dan nog steeds Sara Sophia Bols.

369
00:32:22.004 --> 00:32:27.001
In 1675 is er een probleem tussen Anna's vader Hermanus en haar oma Sophia.

370
00:32:27.006 --> 00:32:33.017
Sophia laat zelfs een akte opstellen waarin ze haar zoon aanspreekt op zijn gedrag: de insinuatie.

371
00:32:33.022 --> 00:32:35.009
Dit is de insinuatie.

372
00:32:35.014 --> 00:32:38.009
Opgemaakt 14 oktober 1795.

373
00:32:38.014 --> 00:32:40.002
Akte 653.

374
00:32:40.007 --> 00:32:43.008
'In presentie van na genoemde getuigen...'

375
00:32:43.013 --> 00:32:47.018
De akte bestaat uit acht kantjes met daarin een hoop aantijgingen.

376
00:32:47.023 --> 00:32:51.022
MAN: 'Al haar moederlijke pogingen zijn vruchteloos geweest.

377
00:32:52.002 --> 00:32:58.007
Dat u in die mate onbehoorlijk bent geweest dat ruine van u zelf en uw twee dochters te verwachten is.

378
00:32:58.012 --> 00:33:01.019
Langere inwoning is voor de zaak nadelig en ruineus.

379
00:33:01.024 --> 00:33:06.011
Dat u uiterlijk binnen twee keer 24 uur uit den huize van haar te begeven.

380
00:33:06.016 --> 00:33:10.011
PAUL: Hij is duidelijk door zijn moeder het huis uitgezet.

381
00:33:10.016 --> 00:33:13.013
Een lange periode van onbetamelijk gedrag.

382
00:33:13.018 --> 00:33:16.018
En waarschijnlijk heel luxueus geleefd. Ja.

383
00:33:16.023 --> 00:33:19.012
Want hij brengt ze aan de ruine, staat er.

384
00:33:19.017 --> 00:33:25.003
Grootmoeder Sara Sophia Bols was de eigenaresse, beide zoons werkzaam in het bedrijf.

385
00:33:25.008 --> 00:33:30.013
Grootmoeder realiseerde zich dat het gevolgen voor het bedrijf moet hebben gehad.

386
00:33:30.018 --> 00:33:33.013
Dit is een bijzonder heftige aanzegging...

387
00:33:33.018 --> 00:33:37.011
met name de consequenties voor de briefschrijfster Anna.

388
00:33:37.016 --> 00:33:42.004
Haar moeder overleden, haar vader weggestuurd omdat hij niet deugde.

389
00:33:42.009 --> 00:33:46.019
Ik kan mij voorstellen dat Anna wat meer hang had naar haar oom en tante.

390
00:33:46.024 --> 00:33:51.016
Ze woonden in hetzelfde huis en hebben vast als een vader en moeder gediend...

391
00:33:51.021 --> 00:33:55.007
in plaats van haar overleden moeder en verjaagde vader.

392
00:33:55.012 --> 00:33:58.021
Ik weet niet of jenever hierin een rol heeft gespeeld.

393
00:33:59.001 --> 00:34:04.024
Ik denk dat Kampen de aangewezen plek is om meer informatie te vinden hoe het met hem vergaan is.

394
00:34:05.004 --> 00:34:06.016
Spannend. Ja.

395
00:34:08.019 --> 00:34:14.015
In het gemeentearchief Kampen is de overlijdensacte van Hermanus Bols terug te vinden.

396
00:34:14.020 --> 00:34:17.007
Volgens mij heb ik hem hier gevonden.

397
00:34:17.012 --> 00:34:19.015
'Hermanus Bols.' Ja, dat is hem.

398
00:34:19.020 --> 00:34:21.024
'Heden den 6e mei 1813...

399
00:34:22.004 --> 00:34:24.014
is hij hier om 11 uur overleden.

400
00:34:24.019 --> 00:34:29.010
In de ouderdom van ruim 64 jaren.'

401
00:34:29.015 --> 00:34:32.002
Ruim 64 jaar. Ja.

402
00:34:32.007 --> 00:34:36.020
Dus dan... heeft hij hier in ieder geval nog 10 jaar gewoond. Ja.

403
00:34:38.004 --> 00:34:42.016
Er blijkt er in het archief ook een boedelinventaris aanwezig te zijn...

404
00:34:42.021 --> 00:34:48.011
waardoor we een goed beeld krijgen van de laatste levensjaren van Hermanus Bols in Kampen.

405
00:34:48.016 --> 00:34:50.015
'Van de heer Hermanus Bols.'

406
00:34:50.022 --> 00:34:53.003
En wat dan in die inventaris zat.

407
00:34:53.008 --> 00:34:55.022
Een bruine kast, met boeken muziek.

408
00:34:56.002 --> 00:34:58.018
Muziekboeken, interessant. Ja.

409
00:34:58.023 --> 00:35:01.018
Een viskaartje, twee vogelkooien.

410
00:35:01.023 --> 00:35:04.014
Hij had nog een viool van 16 franc.

411
00:35:04.019 --> 00:35:06.006
Een vioolkistje.

412
00:35:06.011 --> 00:35:08.001
Hij was muzikant.

413
00:35:08.006 --> 00:35:10.017
Hij zal het zeker bespeeld hebben...

414
00:35:10.022 --> 00:35:14.023
als hij al die muziekstukken in huis had. Het is niet veel, nee.

415
00:35:15.003 --> 00:35:18.000
Een vrij volledig overzicht van zijn bezit.

416
00:35:18.005 --> 00:35:21.005
Er blijkt uit dat hij niet erg rijk was. Nee

417
00:35:21.010 --> 00:35:25.015
Het zegt meer over zijn manier van leven, dan dat hij kapitaal had.

418
00:35:25.020 --> 00:35:28.007
Waar heeft Hermanus in Kampen gewoond?

419
00:35:28.012 --> 00:35:32.011
Er worden andere documenten bekeken. Paul vindt het antwoord.

420
00:35:32.016 --> 00:35:34.017
Hier staat... Dat is de passage.

421
00:35:34.022 --> 00:35:39.007
Hij heeft zich bevonden ten huize van Lambert Teunis van den Brink.

422
00:35:39.012 --> 00:35:41.022
Wonende in de Venestraat, wijk 1...

423
00:35:43.012 --> 00:35:45.017
Wijk 1, nummer 222.

424
00:35:45.022 --> 00:35:48.000
In een achterbenedenkamer.

425
00:35:48.005 --> 00:35:49.017
Ja, daar staat het.

426
00:35:51.013 --> 00:35:54.022
We gaan op weg naar...? De Venestraat. Venestraat.

427
00:35:55.002 --> 00:35:59.023
Hermanus woonde daar de laatste jaren van zijn leven op een achterkamertje.

428
00:36:00.003 --> 00:36:04.005
Het lijkt een beetje op een treurig einde. Ja, dat denk ik ook.

429
00:36:04.010 --> 00:36:07.009
Weggestopt in een achterkamertje in Kampen.

430
00:36:07.014 --> 00:36:09.012
Dit is de Venestraat. Ja.

431
00:36:09.017 --> 00:36:12.024
Volgens de overlevering woonde hij op nummer 222.

432
00:36:13.004 --> 00:36:17.022
Die nummeringen zijn veranderd; ze weten niet precies welk huis het is.

433
00:36:18.002 --> 00:36:21.005
Stellen we ons ongeveer zo'n klein huisje voor?

434
00:36:21.010 --> 00:36:24.004
Waar Hermanus in een achterkamertje...

435
00:36:24.009 --> 00:36:28.004
zijn droevige einde vond? Zijn droevige einde vond, ja.

436
00:36:28.009 --> 00:36:34.021
Ik heb een leuk boekje gevonden. Hierin staan de geschiedenissen van Nederlandse familiebedrijven.

437
00:36:35.001 --> 00:36:40.022
Ook Bols: 'Hermanus was een te groot liefhebber van het eigen product om leiding te geven. Jaja.

438
00:36:41.002 --> 00:36:46.005
Vanuit Kampen bereikten de weduwe Bols weinig goede berichten over haar zoon.' Oke.

439
00:36:46.010 --> 00:36:50.015
In het bedrijfsarchief van de firma Bols is een brief waarin staat:

440
00:36:50.020 --> 00:36:53.020
'Dat hij zich zeer menageert om dronken te zuipen.

441
00:36:54.000 --> 00:36:59.021
Hij kan dat amper doen, omdat hij geen duit in de zak heeft en geen krediet heeft in de herbergen.

442
00:37:00.001 --> 00:37:05.006
Dat Bols een allerergste schepsel is en hij mij overal verklaart een schurk te zijn.

443
00:37:05.011 --> 00:37:10.017
Hij zegt dat mij zoude vermoorden en mij het mes het hart afsteken.' Fijne jongen(!)

444
00:37:10.022 --> 00:37:13.010
Ja, gezellige familie(!) ZE LACHEN

445
00:37:13.015 --> 00:37:19.014
Het is wel te begrijpen waarom Anna hem toch ook wat gereserveerd tegemoetkomt in de brief.

446
00:37:19.019 --> 00:37:23.022
Hij is duidelijk een soort zwart schaap geweest van de familie.

447
00:37:24.002 --> 00:37:26.013
Je wil weten hoe het afloopt met Anna.

448
00:37:26.018 --> 00:37:28.005
In Paramaribo. Ja.

449
00:37:29.005 --> 00:37:33.018
De toekomst in Paramaribo ziet er voor Anna en Jacob rooskleurig uit.

450
00:37:33.023 --> 00:37:39.006
Hun geluk wordt nog eens bezegeld met de geboorte van hun zoontje Jean Salomon.

451
00:37:39.011 --> 00:37:43.007
De familie in Nederland zal dolgelukkig zijn geweest...

452
00:37:43.012 --> 00:37:46.005
maar nooit mochten ze Jean Salomon zien.

453
00:37:46.010 --> 00:37:49.016
9 maanden oud sterft hij, op 2 augustus 1804.

454
00:37:49.021 --> 00:37:54.007
Hij wordt begraven op de begraafplaats Nieuwe Oranjetuin.

455
00:37:54.012 --> 00:37:56.008
MUZIEK

456
00:37:56.013 --> 00:38:02.000
Maar Anna's verdriet wordt groter. Twee jaar later sterft ook Willem Jacob.

457
00:38:02.005 --> 00:38:05.015
Hij overlijdt op 15 september 1806 in Suriname...

458
00:38:05.020 --> 00:38:10.002
na een 'ziekte van weinige dagen' en wordt slechts 33 jaar oud.

459
00:38:11.013 --> 00:38:16.024
De jonge weduwe Anna, gebroken door het verlies van haar zoontje en echtgenoot...

460
00:38:17.004 --> 00:38:18.019
sterft niet veel later.

461
00:38:18.024 --> 00:38:23.004
In het Grootboek van de Kerk van Paramaribo is te vinden...

462
00:38:23.009 --> 00:38:26.005
dat er op 6 augustus 1808 is betaald voor:

463
00:38:26.010 --> 00:38:31.000
'Begraven en bekend maken van overlijden van Anna Arnoldina Bols...

464
00:38:31.005 --> 00:38:32.022
weduwe van Jacob la Cle.'

465
00:38:34.006 --> 00:38:36.022
Ja... Wat een narigheid allemaal, zeg.

466
00:38:37.002 --> 00:38:38.014
Het leek zo mooi.

467
00:38:40.000 --> 00:38:43.017
Vrij snel zijn ze eigenlijk al overleden. Ja.

468
00:38:43.022 --> 00:38:46.010
Hermanus is overleden... In 1813. Ja.

469
00:38:46.015 --> 00:38:50.011
Dus die heeft haar nog overleefd. Die heeft iedereen overleefd.

470
00:38:50.016 --> 00:38:53.014
Zijn drankzucht zal hem niet geholpen hebben.

471
00:38:53.019 --> 00:38:56.022
Er waren geen troonopvolgers meer in de... Nee.

472
00:38:57.002 --> 00:39:01.003
Dat is slecht afgelopen. Ja. Het is het einde van een tijdperk.

473
00:39:01.008 --> 00:39:04.012
Jouw verre verwant, de tante. Mevrouw Luderus.

474
00:39:04.017 --> 00:39:07.015
Die heeft later besloten om Bols te verkopen.

475
00:39:07.020 --> 00:39:12.009
Je bent ver verwant aan iemand die een grote beslissing heeft genomen.

476
00:39:12.014 --> 00:39:16.023
Zo'n familiegeschiedenis waar jij een beetje bij betrokken bent.

477
00:39:17.003 --> 00:39:19.021
Wat zegt jou dat? Dat vind ik heel boeiend.

478
00:39:20.001 --> 00:39:24.006
Dankzij de tante van Anna, die de brief nooit ontvangen heeft...

479
00:39:24.011 --> 00:39:27.012
heb ik hier in mogen duiken, in de familie Bols.

480
00:39:27.017 --> 00:39:30.017
Ik vond het heel interessant, moet ik zeggen.

481
00:39:30.022 --> 00:39:36.001
Dit is toevallig wel een tragisch verhaal. Voor zowel de vader als de dochter.

482
00:39:36.006 --> 00:39:39.011
Een tragisch einde van een tragisch leven. Ja.

483
00:39:49.000 --> 00:39:53.005
NPO ONDERTITELING TT888, 2013 tt888reacties(a)omroep.nl

